ΝΑΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ: Πορτολάνοι, οι χειρόγραφες ή έντυπες ναυτιλιακές οδηγίες στην περίοδο της Τουρκοκρατίας

ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΣΤΟΥΣ ΠΟΡΤΟΛΑΝΟΥΣ

Περί Αλός

Αναστάσιος Ι. Τζαμτζής

Πλοίαρχος Ε.Ν. Μέλος του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος

Χάρτης Ανατολικής Μεσογείου του 1520.
ΦΩΤΟ: ΓΕΝ

Απόσπασμα από την ομιλία του Α. Ι. Τζαμτζή στο Συνέδριο

με θέμα: «Η ναυτική δραστηριότητα των Βορείων Σποράδων»

που διοργανώθηκε στη Σκόπελο από το Λαογραφικό Μουσείο

Σκοπέλου. Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ», τ. 18,

σ.4, ΑΠΡ-ΙΟΥΝ. 1996. Έκδοση Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος.

Αναδημοσίευση στο Περί Αλός με την έγκριση του ΝΜΕ.

Λέγοντας «Πορτολάνους» εννοούμε τις χειρόγραφες ή έντυπες αργότερα ναυτιλιακές οδηγίες που κυκλοφορούσαν στην περίοδο της τουρκοκρατίας και που αποτελούσαν τα πολύτιμα, αλλά και τα μοναδικά της εποχής βοηθήματα για τους ναυτιλλόμενους. Οι «πορτολάνοι» αυτής της περιόδου αποτελούν έναν κρίκο στην αλυσίδα των οδηγιών αυτού του είδους που αρχίζει από τους αρχαίους «περίπλοες», προχωρεί στους ελληνιστικούς «σταδιασμούς» περνάει στο Βυζάντιο με τον Κοσμά τον Ινδικοπλεύστη και φθάνει στους νεότερους ελληνικούς «πλοηγούς» που εκδίδει η Υδρογραφική Υπηρεσία του Πολεμικού Ναυτικού και τα αγγλικά βιβλία των «Sailing Directions», χρησιμοποιούν ακόμη και σήμερα οι ναυτικοί μας όταν παραπλέουν τις ακτές.

Είναι βιβλία καθαρά τεχνικά που όπως τα περιγράφει ένα ένθετο χειρόγραφο στον Πορτολάνο που βρίσκεται στην βιβλιοθήκη του Βατικανού χρονολογημένος στα τέλη του 16^ου αιώνα: «…καθώς τα θέλης ειδή εις τούτο το βιβλίον γεγραμένα, λιμιόνες, ραψήματα, ξέραις, νησιά, χώρες και άλλον πάσα πράγμα όπου κάμνει χρεία να γνωρίζει τινάς πάσα τόπον».

Εδώ πρέπει να κάνουμε μία διευκρίνιση με το ίδιο αυτό όνομα δηλ. «πορτολάνοι» ονομάζονταν την ίδια εποχή και οι ναυτικοί χάρτες που έβγαιναν από τα χαρτογραφικά εργαστήρια των ναυτικών εμπορικών πόλεων της Δυτικής Μεσογείου, όπως ήταν η Βενετία, η Γένοβα, η Πίζα, η Μαγιόρκα και κυκλοφορούσαν για να καλύψουν τις ανάγκες των ναυτικών τους που ταξίδευαν στη Μεσόγειο, πράγμα που συχνά δημιουργεί σύγχυση. Αυτοί δεν θα μα απασχολήσουν.

Αν ρωτήσουμε σήμερα ένα ναυτικό ποια είναι τα πιο απαραίτητα εργαλεία που θα χρειασθεί για να ταξιδέψει το καράβι του, θα μας απαντήσει ότι οπωσδήποτε «πρέπει» να έχει ένα ναυτικό χάρτη για να χαράξη την πορεία του και να βρει την απόσταση που χωρίζει το στίγμα απ’ όπου θα ξεκινήσει από εκέινο που θέλει να φτάσει, μια πυξίδα για να κυβερνάει και ορισμένα άλλα βοηθήματα, όπως ναυτιλιακές οδηγίες κλπ. προκειμένου να προσδιορίζει την θέση του στη διάρκεια του ταξιδιού και να αράξει με ασφάλεια στον προορισμό του.

Η λέξη «πρέπει» μαρτυρεί πόσο εξαρτημένος είναι ο σύγχρονος ναυτίλος από τα βοηθήματα που έχει σήμερα στη διάθεσή του. Τι γίνονταν όμως πιο παλιά και συγκεκριμένα στην περίοδο της Τουρκοκρατίας που αναφερόμαστε; Τότε η ναυτιλία ήταν καθαρά εμπειρική υπόθεση. Ο ναυτικός έπρεπε να μάθει τους θαλάσσιους δρόμους και να τους θυμάται χωρίς την πολυτέλεια των βοηθημάτων, πληρώνοντας μάλιστα ακριβά μερικές φορές κάποια τολμήματά του. Σ’ αυτό θα πρέπει να προσθέσουμε και πως τα πλοία της εποχής εκείνης δεν είχαν δική τους κίνηση και εξαρτώνταν αποκλειστικά από τον άνεμο και ακόμη έπρεπε να κινούνται συνήθως κοντά στις ακτές εκεί όπου οι κίνδυνοι είναι πολλαπλάσσιοι.  Ο Κριεζής έγραφε για τους Υδραίους ναυτικούς του καιρού του: «Μη έχοντες δε τας περί ναυτιλίας γνώσεις, ως την χρήσιν της ναυτικής πυξίδος και του υδρογραφικού χάρτου, οδηγούντο εκ της κινήσεως των αστέρων» και ο J.L.S. Bartholdy πρόσθεσε: «Δίκη τυφλών πλανώνται μέσω των σκοπέλων του Αιγαίου, θαύμα δε είναι ότι δεν επισυμβαίνουσι πλείονα ατυχήματα. Αν δε οι Υδραίοι, παρά πάσαν την μειονεκτικήν αυτών μόρφωσιν, προσωνομάζονται «Πτηνά της θαλάσσης» ευχερώς τις εικάζει το συμβαίνει με τους ναυτιλλόμενους των λοιπών νήσων».

Ο ναυτικός εκείνος αντιμετωπίζει ακόμη και άλλο ένα πρόβλημα. Εκτός από εκείνους που καταπατούν τους νόμους, καμία άλλη τάξη ανθρώπων έξω από τους ναυτικούς δεν ήταν τόσο απρόθυμοι να μεταδώσει τις γνώσεις της σε τρίτους, ιδιαίτερα μάλιστα σε νεοεισερχομένους. Ακόμα οι ναυτικοί του καιρού εκείνου φρόντιζαν να περιβάλλουν τους εαυτούς τους με ένα πέπλο μυστηρίου που τους ήταν τόσο ευχάριστο όσο και βολικό διηγούμενοι φανταστικές ιστορίες. Οι καπετάνιοι τότε δεν είχαν την διάθεση να φανερώσουν σε τρίτους ποια «μαγικά» μέσα χρησιμοποιούσαν να ταξιδεύουν με ασφάλεια από τον έναν τόπο στον άλλο. Ο συντομότερος δρόμος ανάμεσα σε δύο λιμάνια σημαίνει χρήμα στις τσέπες εκείνου που τον ήξερε, τόσο τότε όσο και σήμερα ακόμη.

Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι του έμμετρου προλόγου του Πορτολάνου Τάγια, του πρώτου ελληνικού έντυπου πορτολάνου που τυπώθηκε στην Βενετία για πρώτη φορά το 1573. Λέγει λοιπόν, ο Τάγιας για τον «Πορτολάνο» του:

«Γιατί πολλοί τον είχασι, κρυμμένο, φυλαμένο εις την κασέλα δυνατά και κατακλειδωμένο πώς να τον έχουν μόν αυτόν, να φαίνονται μεγάλοι.

Να τους κρατούν ως αψηλά, τάχα πως είν’ κεφάλι».

Ως την εποχή όμως εκείνη που ο Δημήτριος Τάγιας έκανε αυτή την κυριολεκτικά εικονοκλαστική πράξη να δώσει όπως λέει αμέσως παρακάτω ο ίδιος, το χειρόγραφο: «στην στάμπα να τον ποκτισθεί καθ’ άνθρωπος ως τόσο», κυκλοφορούσαν οι χειρόγραφες ναυτιλιακές οδηγίες με το όνομα «πορτολάνοι».

Οι χειρόγραφοι όμως αυτοί πορτολάνοι ήταν δυσεύρετοι και πολύτιμα αποκτήματα για όσους μπορούσαν να τους αποκτήσουν.

Αξιοπαρατήρητη είναι μία ιδιόγραφη αναγραφή στο περιθώριο ενός φύλλου του χειρογράφου πορτολάνου της βιβλιοθήκης της Ζαγοράς:

«Το παρόν βιβλίον υπάρχει εμος Γρηγορίου ιερομονάχου και πρωτοσυγγέλου του Αγίου Προϊλάβου (Βραϊλα) και όποιος το αποξενώσει να έχει τας αράς των τριακοσίων δέκα οκτώ θεοφόρων πατέρων»!!!

Πορτολάνος Ζαγοράς. ΦΩΤΟ: alekoskapaniaris.blogspot.com

Μέσα λοιπόν σε αυτό το κλίμα έπρεπε να κινηθεί ο Έλληνας ναυτίλος της Τουρκοκρατίας. Σπάνιοι οι χειρόγραφοι πορτολάνοι που θα μπορούσαν να τον καθοδηγήσουν στο ταξίδι του, αν μπορούσε βέβαια και να τους διαβάσει. Μόλις επτά έχουν περισωθεί σήμερα σκορπισμένοι σε διάφορες βιβλιοθήκες και χρονολογούνται από τον 16^ο αιώνα.

Συγκεκριμένα δύο βρίσκονται στη βιβλιοθήκη της Βιέννης, ένας σ’ εκείνη του Βατικανού, ένας των Παρισίων, ένας στο Λέϋντεν της Ολλανδίας, ένας στη Ζαγορά και ένας στη βιβλιοθήκη της Βουλής που θεωρείται και ο πιο παλιός, είναι χρονολογημένος το 1534.

Ο έντυπος πορτολάνος του Τάγια, που αναφέραμε παραπάνω, μπορούμε να πούμε ότι υπήρξε το μοναδικό BestSeller ναυτικό εγχειρίδιο της εποχής αφού από το 1573 που κυκλοφόρησε η πρώτη του έκδοση ως την τελευταία αχρονολόγητη έκδοσή  του που τοποθετείται το 1880. Μέσα στο χρονικό αυτό διάστημα έχουμε γνωστές εκδόσεις με χρονολογίες 1618, 1641, 1671, 1729, 1780, 1794 και 1800. Αν λάβουμε υπόψη μας τις δυσκολίες της εκτυπώσεως και κυκλοφορίας των βιβλίων της εποχής εκείνης, βλέπουμε ο Πορτολάνος του Τάγια μέσα σε 277 χρόνια να έχει κάνει οκτώ εκδόσεις, πραγματοποιούσε δηλαδή περίπου μία έκδοση κάθε είκοσι οκτώ χρόνια.

Το βιβλίο αυτό αποτελεί ακόμη και μία σοβαρή απόδειξη για την απασχόληση των ελλήνων στα θαλάσσια έργα καθώς οι άλλες πηγές πληροφοριών για τους Έλληνες ναυτίλους που έχουμε για την περίοδο αυτή ως τα μέσα του 18^ου αιώνα είναι λιγοστές αν όχι ανύπαρκτες.

Είναι όμως καιρός να έλθουνε σε αυτούς τους ίδιους τους πορτολάνους. Τόσο οι χειρόγραφοι πορτολάνοι που περισώθηκαν, όσο και ο έντυπος του Τάγια παρουσιάζουν διαφορές μεταξύ τους χωρίς όμως σοβαρές αποκλείσεις. Φαίνεται δε να αποτελούν μετάφραση από Ιταλικά πρότυπα.

Η γλώσσα στην οποία είναι γραμμένοι αναμφίβολα καθρεφτίζει την καθημερινή ομιλία των Ελλήνων ναυτικών της εποχής εκείνης και ακριβώς γι’ αυτό οι πορτολάνοι αποτελούν εκτός των άλλων, σπουδαία βοηθήματα και για όσους ασχολούνται με τη μελέτη του ναυτικού λεξιλογίου της περιόδου αυτής. Το λεξιλόγιό τους και ορισμένες φράσεις τους φανερώνουν την επιρροή του βενετικού ναυτικού στην Ανατολική Μεσόγειο. Αξίζει εδώ να παρατηρήσουμε ότι οι ναυτικοί όροι της Βενετίας προήλθαν από το ναυτικό λεξιλόγιο του Βυζαντίου και ξαναγύρισαν στο νεώτερο ελληνικό ναυτικό φορώντας το ξένο ντύμα.

Οι αποστάσεις δίνονται σε μίλια. Το μίλι που χρησιμοποιείται στους πορτολάνους είναι το βενετσιάνικο μίλι που είναι ίσο προς 1733 μέτρα ή τα 4/5 του γνωστού μας ναυτικού μιλίου.

Το Αιγαίο, με το να βρίσκεται στο κέντρο κάθε ναυτιλιακής δραστηριότητας στην Ανατολική Μεσόγειο καθώς και η πολυμορφία των ακτών του με τις εκατοντάδες των νησιών, νησόπουλων, βραχονησίδων, σκοπέλων κλπ., και ακόμη με τη συχνή και απότομη αλλαγή των καιρικών συνθηκών αποτελεί μία δύσκολη θάλασσα για τον ναυτίλο. Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι οι σύγχρονες αγγλικές ναυτιλιακές οδηγίες (Sailing Directions) για το Αιγαίο, κάτω από τον τίτλο «προσοχή» παρατηρούν: «Η ναυτιλία σ’ αυτό το πληττόμενο από τις καταιγίδες αρχιπέλαγος τη νύχτα παρουσιάζει πολλές δυσκολίες έτσι που να χρειάζεται να λαμβάνονται οι μεγαλύτερες δυνατές προφυλάξεις. Εκτός από την αβεβαιότητα των ρευμάτων, οι πλησίον δίαυλοι ή ακτές μπορεί εύκολα να εκληφθούν σαν η μία με την άλλη από ένα ξένο που θα τους πλησιάζει, ακόμα κι αν διαθέτει τους πιο καλούς χάρτες. Αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχουν λιγοστοί φάροι να καθοδηγούν τον ναυτίλο και τα σύννεφα μπορεί να κρύβουν τα καταφανή σημεία της στεριάς και τα αναγνωρίσιμα βουνά» και συνεχίζουν: «τα ρεύματα είναι ακανόνιστα τόσο σε κατεύθυνση όσο και σε ένταση, κατ’ αρχήν επηρεάζονται από τον άνεμο ο οποίος μπορεί να φυσά από οποιοδήποτε σημείο όποια εποχή του χρόνου. Σε κάποια περίπτωση το ρεύμα σε μια ορισμένη περιοχή μπορεί να οφείλεται σε άνεμο που πνέει στην περιοχή ή να οφείλεται στον προηγούμενο άνεμο ή τον άνεμο που πνέει σε κάποιο άλλο μακρυνό σημείο, ειδικότερα μάλιστα αν συμβαίνει αυτός να είναι ισχυρός».

Μια τέτοια, λοιπόν, περιοχή που παρουσιάζει αυτή την ποικιλία φαινομένων για τον ναυτίλο, φυσικό είναι να καταλαμβάνει κεντρική θέση στους πορτολάνους.

Για τις Βόρειες Σποράδες ο πορτολάνος δίνει πρώτα τις αποστάσεις ανάμεσα στα νησιά και τις γύρω στεριές και ακολουθούν οι οδηγίες. Γράφει λοιπόν:

«Η Σκύρος με το Σκόπουλο βλέπονται εις την κάρταν του σιρόκου εις τον λεβάντε μίλλια λ’ (30). Ηξευρε ότι το Σκόπουλο έχει β’ (2) νησόπουλα εις την όστρια και β’ (2) εις την τρεμουντάν. Το Σκόπουλο με την Σορόρε βλέπουνται μαϊστρο τραμουντάνα μίλια κ’ (20) ήξευρε ότι είναι μία ξέρη εις την τραμουντάνα.

Το Σκιάθος και το Σκόπουλο και το Δρόμον ήγουν ιλλιδρόμι βλέπονται εις την κάρταν του γρέγου εις τον λεβάντη μίλλια λ’ (30).

Το Σκόπελον με τις Ηλιοδρόμους βλέπονται γρέγο-γαρμπή. Οι Ηλιόδρομοι με το Γυμνοπελαγίσει βλέπονται γρέγο-γαρμπή. Το Γυμνοπελαγίσει εις την μεριάν της όστριας έχει ένα νησόπουλον και εις τον κάβον του μαστόρου έχει μία ξέρα.

Ήξευρε ότι μέσα εις το Σκιάθος και εις τον Άγιον Γεώργιον την Σαγόρα είναι μία ξέρη εις την μέσην και όταν κάμνει θάλασσαν τζακίζει και όταν είναι ευδία, ουδέν φαίνεται, θέλοντας να υπάς καθάριος, σύμωσε εις την στεριάν ένα μίλι μακρέα ή σύμωσε το νησίν του Σκιάθου μακρέα μίλι α’ (1) και θέλεις υπάγει καθάριος από την ξέρην και θέλει σου μείνη η ξέρη εις την μέσην.

Το Σκιάθος με τον κάβο του Πεσιδίου βλέπονται μαϊστροτραμουντάνα μίλια π’ (80)».

Χάρτης Νοτίου Αιγαίου του 1764. ΦΩΤΟ: ΓΕΝ

Ο πορτολάνος εκτός από τις καθαρά ναυτιλιακές οδηγίες δίνει και άλλες αναγκαίες στους ναυτικούς πληροφορίες όπως για το Πεσίδι της Κασσάνδρας γράφει:

«Το Πεσίδι, το οποίον είναι πούντα της Κασσάνδρας με τον Κάβο του Κανίστρου βλέπονται εις την κάρταν του λεβάντε εις τον σιρόκον μίλια μ’ (40) και μηδέν σημώσεις εις την γην διαβαίνοντας το Πεσίδι έως το Κάνιστρον έχει ένα νησόπουλον και γυρίζοντάς σου θέλει μείνει το νησί εις την ζερβήν μεριάν και είναι μία πούντα, διαβαίνοντας εκείνη την πούντα, θέλεις ιδείν την βάλε και το ράψιμον όπου θέλεις να στηθείς και κάμε ν’ αρεμετζάρεις μαϊστρο τραμουντάνα» και συνεχίζει: «αν έλθης από τον κάβο του Κανίστρου εις τον λόφον, σου δείχνει ένα βουνί στρογγυλόν και άφες το εις την ζερβήν σου μεριάν ότι ο κάβος σου μένει ωσάν μιαν βάλε και άμε μέσα σίγουρος» και ακόμη «εις την βάλε του Ποσιδίου, θέλεις έχειν ξύλα και νερό όσα θέλεις».

Εκείνο όμως που εντυπωσιάζει στους πορτολάνους είναι ο τρόπος με τον οποίον δίνονται οι οδηγίες. Είναι γραμμένες σε δεύτερο πρόσωπο πράγμα που δίνει μια ξεχωριστή ζεστασιά στον αναγνώστη.

Διαβάζοντάς τες νοιώθεις πως δεν είσαι μόνος, ανάμεσα ουρανό και θάλασσα, περιτριγυρισμένος από φανερούς και κρυφούς κινδύνους να παραμονεύουν, αλλά πως έχεις κάποιον δίπλα σου  και σου συμπαραστέκεται  και σε καθοδηγεί με σχεδόν πατρικό τρόπο για το τι πρέπει να κάνεις, από πού να προφυλαχτείς, πως θα αποφύγεις κινδύνους και ανεπανόρθωτες ζημιές και ακόμα να σου δίνει κουράγιο για να προχωρήσεις στον προορισμό σου.

Χαρακτηριστικά γράφει για τη Μήλο: «αν θέλεις να πας εις την Μήλον ζερβά σου και θωρείς ένα ακρωτήριν άσπρο και ομοιάζει ωσάν νησίν ότι έχει κορφόπουλον όπου ευγαίνουν ταις μυλόπετρες, και ωσάν κοστάρης, θωρείς το πώς δένει και άφηνε το ζερβά σου και κατακρώτηρα έχει νησίν άσπρο και εγκρεμόν κοντά εις την γην και ουδέν έχει πέραμα, πέραμα, κοστέριζέ το, μηδέν φοβάσαι».

Ένα ακόμα παράδειγμα για το πόσο ανθρώπινος είναι ο πορτολάνος φαίνεται από ένα απόσπασμα που βρίσκεται στο χειρόγραφο πορτολάνου του Παρισιού, που γράφει για τα Καρδάμυλα της Χίου: «αν ήσαι με μικρό καράβι άγουμε όπου θέλεις και έμπα δια τη του λεβέντη μπούκα και ψανή, και του πουνέντη πλατεία και βαθεά και εμπαίνης μέσα το νησί και την στερεάν και ράξε όπου σε βολεί και πιάσε το νησί και μηδέν φοβάσαι και αν θέλεις νερό, έχει αντιπέρα στο γαρμπή στο νησί της Χίου έχει και χωριό και βρίσκεις και κρασί».

Θα μπορούσε κανένας να αναφέρει πολλά τέτοια χαρακτηριστικά αποσπάσματα των πορτολάνων για το Αιγαίο, τα παραπάνω όμως νομίζουμε είναι επαρκή για να δείξουν πόση αξία μπορούσε να έχουν όλες αυτές οι πληροφορίες για το ναυτικό της εποχής εκείνης αφού και σήμερα ακόμα θα μπορούσε να χρησιμεύσουν σαν πλοηγός ανάμεσα στα Αιγαιοπελαγίτικα νησιά.

Η αξία τους όμως θα κατανοηθεί καλλίτερα όταν σκεφθούμε πως απευθύνονταν σε ναυτικούς που κυβερνούσαν πλοία που δεν είχανε δική τους κίνηση, πλοία που βρίσκονταν στην διάθεση των καιρών, των ανέμων και των ρευμάτων, σε ναυτικούς που έπρεπε να ξέρουν τους θαλάσσιους δρόμους με κάθε καιρική κατάσταση, σε ναυτικούς που έπρεπε να πάρουν στη στιγμή τις σωστές αποφάσεις και η απόφασή τους αυτή ήταν δυνατόν να σημαίνει ζωή ή θάνατο.

Δύσκολα ο άνθρωπος της στεριάς θα μπορούσε να κατανοήσει τη σημασία των πληροφοριών αυτών, θα μπορούσε ακόμη να τις βρει και λιγάκι «γραφικές» ή «απλοϊκές» για το ναυτικό όμως που με τα πρωτόγονα εκείνα μέσα ναυσιπλοΐας έπρεπε να ταξιδέψει στο δύσκολο Αιγαίο, αυτές αποκτούν μια τελείως διαφορετική όψη. Δεν θα ήταν υπερβολή αν χαρακτηρίζαμε τον πορτολάνο κάτι σαν τον φύλακα άγγελο του ναυτικού της εποχής εκείνης, έναν παραστάτη που του μιλούσε στη γλώσσα του, βρίσκονταν δίπλα του και του έλεγε ήρεμα και όσο πιο απλά μπορούσε «βασίσου σε μένα και προχώρησε έτσι που εγώ σου λέω…άμε μέσα σίγουρος και μηδέν φοβάσαι».

http://perialos.blogspot.com/2012/04/blog-post.html

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Σ. Ι. Μακρυμίχαλος: Ελληνικοί πορτολάνοι του 16^ου,17^ου και 18^ου αιώνος. Περιοδ. Ο Ερανιστής, τευχ. 3 / 4 Αθήνα 1963 και Συμπλήρωμα: Ο Ερανιστής, τεύχ. 5, 1963.

Χ. Σολιώτης: Η ναυτική ψυχή του Γένους, 1988.

Δ. Φλάμπουρα: Οι πρώτοι τυπωμένοι Πορτολάνοι των ελληνικών νησιών περιοδ. Ζυγός, αρ. 9, 1974.

Μ. Δ. Πετροπούλου: Νεοελληνικά Ναυτικά Θέματα. Αθήνα 1983.

Delatte: “Les Portulans Grecs” Λιέγη 1974  και “Complements” Βρυξέλλες1958.

Β. Θ. Μελάς: Ο Πορτολάνος της Ζαγοράς και μερικές παρατηρήσεις για τους ελληνικούς πορτολάνους. Πρακτικά του 7^ου διεθνούς Συμποσίου τηςIMCOS 1989.

ΠΗΓΗ: http://perialos.blogspot.gr/2012/04/blog-post.html

Το Κάστρο της Μεθώνης: προϊστορική, κλασική εποχή, ενετοκρατία, τουρκοκρατία, νεώτεροι χρόνοι

Νότια Πύλη

Το κάστρο της Μεθώνης είναι κτισμένο σε μια μικρή χερσόνησο, στα νοτιοδυτικά παράλια της Μεσσηνίας. Η θέση αυτή προσφέρει στους κατοίκους φυσική προστασία και παράλληλα εξυπηρετεί τις ανάγκες του εμπορίου και της ναυσιπλοΐας. Η κατοίκηση εδώ είναι συνεχής από τους προϊστορικούς μέχρι και τους νεότερους χρόνους.

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

ΜΟΘΩΝΗ, Η ΑΜΠΕΛΟΕΣΣΑ ΠΗΔΑΣΟΣ

Η «Μοθώνη» του Παυσανία ταυτίζεται με την προϊστορική «αμβελόεσσα Πήδασο», γνωστή ήδη από τον Όμηρο (Ιλ. Ι 291-294)

Ἑπτὰ δέ τοι δώσει εὓ ναιόμενα πτολίεθρα,

Καρδαμύλην Ἐνόπην τε καὶ Ἱρὴν ποιήεσσαν

Φηράς τε ζαθέας ἠδ᾿ Ἅνθειαν βαθύλειμον,

καλήν τ᾿ Αἴπειαν καὶ Πήδασου ἀμπελόεσσαν.

Μνείες για την πόλη βρίσκουμε σε αρχαίους ιστορικους σε σχέση με τα γεγονότα των Μεσσηνιακών συγκρούσεων (8ος - 7ος αι. π.Χ.) ή του Πελοποννησιακού Πολέμου (5ος αι. π.Χ.). Η Μεθώνη καταλαμβάνεται από τον Φίλιππο Β' της Μακεδονίας (354 π.Χ.), αργότερα προσχωρεί στην Αχαϊκή Συμπολιτεία (191 π.Χ.), ενώ στους Ρωμαϊκούς Χρόνους κερδίζει την αυτονομία της με την εύνοια του αυτοκράτορα Τραϊανού. Ωστόσο, από αυτές τις εποχές τα αρχαιολογικά κατάλοιπα είναι ελάχιστα.

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

ΜΕΘΩΝΗ ΠΟΛΙΣ ΑΜΦΙΘΑΛΑΣΣΟΣ

Η ύπαρξη της πόλης κατά τους Βυζαντινούς Χρόνους πιστοποιείται τόσο μέσα από τα σωζόμενα μνημεία, όσο και από τις ιστορικές μαρτυρίες που μιλάνε για τους επισκόπους, τις επιδρομές ή τους αξιωματούχους που κατά καιρούς περνάνε από την περιοχή. Το 1125 οι Ενετοί κάνουν επιδρομή και καταστρέφουν τα τείχη της Mεθώνης. Η εικόνα αυτή της ερήμωσης θα αλλάξει δραστικά μόνο μετά την 4η Σταυροφορία (1204).

Γενική άποψη του Κάστρου

ΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑ

ΜΕΘΩΝΗ, ΤΟ ΔΕΞΙ ΜΑΤΙ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ

Η Μεθώνη από το 1206 και μέχρι το 1500, περνάει στην κυριαρχία της Βενετίας και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα της ανατολικής Μεσογείου, μαζί με τα λιμάνια της Κορώνης, της Κρήτης και της Κύπρου. Πολλοί περιηγητές, αλλά και προσκυνητές στο δρόμο για τους Αγίους Τόπους σταματούν εδώ για να ανεφοδιασθούν και να επισκευάσουν τις ζημιές των πλοίων τους. Την περίοδο αυτή η πόλη γνωρίζει την μεγαλύτερη ακμή της, όπως μαρτυρούν οι ιστορικές πηγές.

ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΝΕΩΤΕΡΟΙ ΧΡΟΝΟΙ
.... ΚΑΙ ΕΠΗΡΑΣΙΝ ΑΥΤΗΝ ΑΠΟ ΣΠΑΘΙΟΥ

Το 1500 ο Σουλτάνος Βαγιαζήτ Β' καταλαμβάνει το κάστρο, μετά από μακρά πολιορκία. Ο πληθυσμός της πόλης σφαγιάζεται και η οθωμανική διοίκηση μεταφέρει εδώ νέους κατοίκους από όλες τις περιοχές της Πελοποννήσου. Σύντομη παρένθεση στην ιστορία της πόλης αποτελεί η κατάληψή της από τους Ενετούς, στο διάστημα της Β' Ενετοκρατίας (1686-1715). Κατά την διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης βρίσκει καταφύγιο στο κάστρο ο οθωμανικός πληθυσμός της περιοχής, ενώ το 1825 εγκαθίσταται εδώ ο Ιμπραήμ με τον Τουρκο-αιγυπτιακό στρατό. Το Νοέμβριο του 1828 η Μεθώνη παραδίδεται στο γαλλικό εκστρατευτικό σώμα υπό τον στρατηγό Maison, που ήρθε στην Πελοπόννησο με πρόσκληση του Καποδίστρια. Τότε κατεδαφίζονται πολλά από τα ετοιμόρροπα κτίσματα του οικισμού για να προληφθεί η εξάπλωση επιδημιών.

ΤΑ ΤΕΙΧΗ ΤΗΣ ΜΕΘΩΝΗΣ

Από τα τείχη της αρχαίας ή της βυζαντινής Μεθώνης ελάχιστα τμήματα σώζονται. Η παλιότερη οικοδομική φάση ανάγεται στους χρόνους της Α' Ενετοκρατίας (13ος-15ος αι.). Την εποχή αυτή η Μεθώνη είναι ένα παραθαλάσσιο οχυρό με κατακόρυφο τείχος και πύργους σε τακτά διαστήματα. Κατά τον 15ο αι. το κάστρο υφίσταται μετατροπές και προσθήκες για να αντεπεξέλθει στα πυροβόλα όπλα. Κτίζονται προμαχώνες (χαμηλές πολυγωνικές κατασκευές) έξω από το μεσαιωνικό περίβολο, ενώ αυξάνεται σημαντικά το πάχος των τειχών ώστε να αντέχουν στη δύναμη κρούσης του κανονιού.

Η ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΠΥΛΗ

Η κεντρική πύλη της Μεθώνης είναι μια μνημειώδης αναγεννησιακή κατασκευή. Διακοσμείται με ανάγλυφες κορινθιακές παραστάδες, που πλαισιώνονται με λόγχες και λάβαρα. Κτίζεται γύρω στα 1714 και εντάσσεται στο μεγάλο πρόγραμμα ενίσχυσης των οχυρώσεων που εκτελείται κατά το διάστημα της Β' Ενοτοκρατίας (1686-1715). Μέχρι και το 1828 η γέγυρα που οδηγεί στην είσοδο είναι ξύλινη και στηρίζεται σε κτιστούς πεσσούς. Η σημερινή κατασκευή με 14 λίθινα τόξα αποδίδεται στο γαλλικό εκστρατευτικό σώμα υπό τον στρατηγό Maison (1828-30).

ΤΑΦΡΟΣ

Η τάφρος χωρίζει το κάστρο από την ξηρά, καταλαμβάνοντας όλη την περιοχή εξωτερικά της βόρειας πλευράς του. Χαμηλό διακόπτει την τάφρο περίπου στο μέσον της, ανάμεσα στους δύο μεγάλους προμαχώνες Bembo και Loredan. Η αρχική διάνοιξη της τάφρου χρονολογείται ήδη από τον 13ο αι., όμως η σημερινή μορφή ανάγεται στην εποχή τη Β' Ενετοκρατίας (1686-1715). Οι Ενετοί προσπαθούν ανεπιτυχώς να διευρύνουν την τάφρο, έτσι ώστε η θάλασσα να εισέρχεται και να αποκόπτει το κάστρο από τη ξηρά.

        

ΠΡΟΜΑΧΩΝΑΣ BEMBO

Τετράπλευρος προμαχώνας, κτισμένος πάνω σε βραχώδες έξαρμα, προστατεύει την βορειοδυτική γωνία του κάστρου. Στο εσωτερικό του ανοίγεται αυλή για να διευκολύνει την πρόσβαση των αμυνόμενων, ενώ η βορειοανατολική γωνία του διαμορφώνεται ως ημικυκλικός πύργος. Πρόκειται για εντυπωσιακή κατασκευή για την αντιμετώπιση πρώιμων πυροβόλων όπλων. Με βάση σωζόμενη επιγραφή κτίστηκε από τον διοικητή Giovanni Bembo το 1460.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΚΤΗΤΟΡΙΚΗΣ ΕΠΙΓΡΑΦΗΣ

ΜΕ ΤΟ ΓΙΑ ΔΕΥΤΕΡΗ ΦΟΡΑ ΑΞΙΩΜΑ ΤΟΥ ΠΡΑΙΤΟΡΑ ΕΚΛΑΜΠΡΟΤΑΤΟΣ ΑΝΗΡ Α ΚΥΡΙΟΣ GIOVANNI BEMBO ΕΚΟΣΜΗΣΕ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΜΕ ΕΤΟΥΤΟ ΤΟ ΑΠΡΟΣΠΕΛΑΣΤΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΤΟ ΕΤΟΣ ΚΥΡΙΟΥ 1460 ΣΤΙΣ 20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 

ΠΡΟΜΑΧΩΝΑΣ LOREDAN

Τετράπλευρος ογκώδης προμαχώνας κτισμένος στην βορειοανατολική πλευρά του κάστρου. Πρόκειται για την τελευταία μιας σειράς πρωιμότερων κατασκευών με στόχο την προστασία του ευπρόσβλητου αυτού σημείου του περιβόλου. Ο προμαχώνας τούτος με κανόνια σε δύο επίπεδα ελέγχει πλήρως την τάφρο. Χρονολογείται από το 1714 με βάση την επγραφή στο βόρειο μέτωπό του, κάτω από τον θυρεό της Βενετίας, το λιοντάρι του Ευαγγελιστή Μάρκου.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΓΡΑΦΗΣ

ΣΤΟΝ ANTONIO LOREDAN ΠΡΟΒΛΕΠTΗ ΣΤΡΑΤΗΓΟ ΣΤΡΑΤΙΑΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΟΚΗΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΒΛΕΨΗ

ΕΤΟΣ 1714

Η "ΠΛΑΤΕΙΑ ΤΩΝ ΟΠΛΩΝ"

Η μεγάλη "πλατεία των όπλων" (Piazza grande d'Armi) αποτελεί σημείο αναφοράς για την κοινωνική ζωή της βενετσιάνικης και της οθωμανικής Μεθώνης. Στα κείμενα των περιηγητών και τα έγγραφα της εποχής γίνεται λόγος για τα ξύλινα σπίτια της πόλης, τα στενά λιθόστρωτα σοκάκια και την κεντρική οδό όπου βρίσκεται η εμπορική αγορά. Στον χώρο της πλατείας σώζονται σήμερα σκόρπια αρχαιολογικά λείψανα που μαρτυρούν το μεγαλείο της τρανής αυτής καστροπολιτείας.

ΓΡΑΝΙΤΕΝΙΑ ΣΤΗΛΗ

Η κολόνα από πορφυρό γρανίτη (ύψους 3.67 μ) προέρχεται από ένα ναυάγιο παλαιοχριστιανικής εποχής στον κάβο Σπίθα κοντά στην Μεθώνη, γνωστό ως "ναυάγιο των κιόνων". Αντίθετα, το κιονόκρανο της στήλης είναι βενετσιάνικο. Η τημητική επιγραφή στο κιονόκρανο φέρει την χρονολογία 1493. Η λανθασμένη ανάγνωση του ονόματος Morosini ευθύνεται για την επωνυμία "στήλη του Morosini". Στο κιονόκρανο απεικονίζεται επίσης το λιοντάρι της Βενετίας και φθαρμένο οικόσημο, πιθανόν του κυβερνήτη Pietro da Canal.

ΑΝΑΓΛΥΦΗ ΠΛΑΚΑ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΣΤΗΛΗ

Πάνω στο κιονόκρανο βρίσκεται μία επίπεδη ορθογώνια πλάκα, στις πλευρές της οποίας είναι σκαλισμένα τρία οικόσημα. Η πλάκα δεν σχετίζεται με την στήλη, ούτε είναι γνωστό από ποιο κτήριο προέρχεται. Όσο για τα οικόσημα, έχουν αναγνωρισθεί οι οικογένειες Foscolo, Bembo και Valaresso, γόνοι των οποίων κυβέρνησαν την Μεθώνη στα 1394.

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ
Η επιγραφή δίπλα στην κολόνα, διαστάσεων 0,80 x 3 μ, αναφέρεται στην ολοκλήρωση των εργασιών οχύρωσης του κάστρου το 1714 από τους Ενετούς, υπότον προβλεητή Loredan. Η πλάκα αυτή, βρέθηκε στο εσωτερικό του καθεδρικού ναού της πόλης, του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, από το γαλλικό εκστρατευτικό σώμα το 1828.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΓΡΑΦΗΣ

D(eo) O(ptimo) M(aximo)
Την Μεθώνην τειχίζειν
Με τάφρον, με τείχος, με προμαχώνες στην γη και θάλασσα
εκέλευσε η Γερουσία.
Τον Αντώνιον Λορεντάνον, γενικόν προβλεπτήν των όπλων στην Πελοπόννησο
Ο οποίος τόσων έργων την φροντίδα κρατεί
Στην πόλη και το βασίλειο αμυντήριο στήριγμα
Ισχυρά οχυρώματα ανήγειρε και έκλεισε

ΛΕΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗ ΜΑΡΚΟΥ

Το λιοντάρι, σύμβολο του Ευαγγελιστή Μάρκου, προστάτη-άγιου της Ενετικής Δημοκρατίας, είναι το έμβλημα που δεσπόζει σε όλες τις βενετσιάνικες κτήσεις. Στο κάστρο της Μεθώνης έχουν καταμετρηθεί 15 απεικονίσεις του. Στην περιοχή της πλατείας βρίσκεται, πεσμένο στο έδαφος, ανάγλυφο με το λιοντάρι καθιστό προς τα δεξιά (β' μισό 14ου - αθχές 15ου αι.). Δύο ακόμα ανάγλυφα με το λιοντάρι, που χρονολογούνται στον 15ο αι., είναι εντοιχισμένα σε δεύτερη χρήση στο τείχος κοντά στην στήλη. Η ύπαρξη τόσο πολλών συμβόλων της Βενετίας σε αυτό τον χώρο, ίσως να είναι κατάλοιπο των διοικητικών κτηρίων που θα βρίσκονταν στην περιοχή.

ΤΟ ΜΠΟΥΡΤΖΙ

Μικρό οκτάπλευρο επιθαλάσσιο οχυρό, που υψώνεται σε νησίδα νότια του κάστρου, γνωστή από τον Παυσανία ως ο "Μόθων Λίθος". Το μπούρτζι (=οχυρό, τείχος, αραβ. burc, τουρκ. burdz, μεσαιων. ελλην. πουρτζίος) χρησιμοποιείται κατά καιρούς ως έδρα της φρουράς για τον έλεγχο του λιμανιού, ως φάρος, φυλακή, αλλά και καταφύγιο των κατοίκων σε εποχές πολιορκίας. Αποτελείται από τον κυρίως πύργο και το περιμετρικό τείχος. Στον πρώτο όροφο του πύργου διαμορφωνεται αίθουσα με κανονιοθυρίδες. Στους τοίχους διακρίνονται οι δοκοθήκες που θα στήριζαν τέσσερα ξύλινα πατώματα, σήμερα κατεστραμμένα. Η οικοδόμηση του οχυρού (Castello da mare) αρχίζει λίγο πριν το 1500 από τους Ενετούς, παράλληλα με την οικοδόμηση αντίστοιχου οχυρού στο Ναύπλιο, και ολοκληρώνεται από τους Οθωμανούς κατά τον 16ο αιώνα. Τέλος, κατà την Β' Ενετοκρατία (1685-1715) προστίθεται το περιμετρικό τείχος με τις σωζόμενες.

         

  

ΠΗΓΗ: http://digilander.libero.it/ferdinando_vassallo/Methoni.htm