Ειρεσιώνη, το "Χριστουγεννιάτικο" δέντρο στην αρχαία Ελλάδα

"Τὴν δ' εἰρεσιώνην ἐκφέρουσι κλάδον ἐλαίας ἐρίῳ μὲν ἀνεστεμμένον, ὥσπερ τότε τὴν ἱκετηρίαν, παντοδαπῶν δ' ἀνάπλεων καταργμάτων διὰ τὸ λῆξαι τὴν ἀφορίαν, ἐπάδοντες".

Η Ειρεσιώνη είναι πρόδρομος του χριστουγεννιάτικου δέντρου, μέσω της οποίας μεταδόθηκε το έθιμο του στολισμένου δέντρου στους βόρειους λαούς από τους Έλληνες ταξιδευτές. Το έθιμο της Ειρεσιώνης καταδικάστηκε ως ειδωλολατρικό από το θεοκρατικό καθεστώς της  Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και απαγορεύτηκε.

Το "Χριστουγεννιάτικο" δέντρο στην αρχαία Ελλάδα
(ΚΛΙΚ ΓΙΑ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ)

Είχατε αναρωτηθεί ποτέ αν είχαν «χριστουγεννιάτικο» δέντρο στην αρχαία Ελλάδα; Η ιδέα για το στολισμό ενός δέντρου κατά τα Χριστούγεννα δεν είναι ξενόφερτη, όπως θεωρούν πολλοί. Στην αρχαία Ελλάδα παρόμοιο έθιμο υπήρχε, μόνο που το φυτό δεν ήταν έλατο, αλλά η Ειρεσιώνη.

Η Ειρεσιώνη (<είρος = έριον, μαλλίον) ήταν κλάδος αγριελιάς (κότινος) στολισμένος με γιρλάντες από μαλλί λευκό και κόκκινο και τους πρώτους φθινοπωρινούς καρπούς (σύκα, καρύδια, αμύγδαλα, κάστανα, δημητριακά, κ.λ.π., εκτός του μήλου και του αχλαδιού). Αποτελούσε έκφραση ευχαριστίας για τη γονιμότητα του λήξαντος έτους και παράκληση συνεχίσεως της γονιμότητας και ευφορίας κατά το επόμενο και ήταν αφιερωμένη στην Αθηνά, τον Απόλλωνα και τις Ώρες (Ευνομία, Δίκη, Ειρήνη).

Το διάστημα 22 Σεπτεμβρίου – 20 Οκτωβρίου, παιδιά των οποίων και οι δύο γονείς ζούσαν, περιέφεραν την Ειρεσιώνη στους δρόμους της πόλης των Αθηνών τραγουδώντας κάλαντα από σπίτι σε σπίτι, παίρνοντας το φιλοδώρημά τους από τον νοικοκύρη ή τη νοικοκυρά και όταν έφθαναν στο σπίτι τους κρεμούσαν την Ειρεσιώνη πάνω από την εξώπορτά τους, όπου έμενε εκεί μέχρι την ιδία ημέρα του νέου έτους, οπότε, αφού τοποθετούσαν την νέα, κατέβαζαν την παλιά και την έκαιγαν. Άλλα παιδιά κρεμούσαν την Ειρεσιώνη πάνω από την θύρα του Ιερού του Απόλλωνος.

Πρόγονος λοιπόν, του Χριστουγεννιάτικου δέντρου είναι η Ειρεσιώνη, μέσω της οποίας μεταδόθηκε το έθιμο του στολισμένου δέντρου στους βόρειους λαούς από τους Έλληνες ταξιδευτές, οι οποίοι ελλείψει ελαιοδένδρων, στόλιζαν κλαδιά από τα δέντρα που ευδοκιμούσαν σε κάθε τόπο. Το έθιμο της Ειρεσιώνης καταδικάστηκε ως ειδωλολατρικό από το θεοκρατικό καθεστώς της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και απαγορεύτηκε.

Αιώνες αργότερα το ίδιο έθιμο επανήλθε με την μορφή Χριστουγεννιάτικου και Πρωτοχρονιάτικου δένδρου από τους Βαυαρούς που συνόδεψαν τον Όθωνα στην Ελλάδα, ως δικό τους Χριστουγεννιάτικο έθιμο. Παρ’ όλα αυτά, το έθιμο της Ειρεσιώνης υπήρχε πάντα στην ιστορική μνήμη των Ελλήνων, γι αυτόν τον λόγο, το Χριστουγεννιάτικο δένδρο υιοθετήθηκε αμέσως.

ΠΗΓΗ: http://ellinondiktyo.blogspot.gr

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ: Το Χριστουγεννιάτικο δέντρο και οι "πρόγονοί" του

Από το Χριστόξυλο στο Χριστουγεννιάτικο δέντρο

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι ένα έθιμο ιδιαίτερα διαδεδομένο σε ολόκληρο τον πλανήτη. Κάθε χρόνο, κάθε σπίτι στήνει το δικό του δέντρο, ένα φυσικό ή τεχνητό έλατο, και το στολίζει με λαμπιόνια και πολύχρωμα στολίδια. Πότε, πώς και γιατί χρησιμοποιήθηκε σαν σύμβολο το χριστουγεννιάτικο δέντρο, που στολίζουμε κάθε χρόνο; Από πού προέρχεται το έθιμο; Πότε ήρθε στην Ελλάδα; Τι συμβολίζει το αστέρι στην κορυφή και τι η φάτνη στη ρίζα του; Γιατί σε κάποια μέρη στολίζουν «ένα καραβάκι»; Τι είναι το «χριστόξυλο»;

Οι πρόγονοι του Χριστουγεννιάτικου δέντρου μπορούν να αναζητηθούν στα ειδωλολατρικά έθιμα της λατρείας των δέντρων. Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές η παράδοση να στολίζονται δέντρα ή κομμάτια δέντρων υπήρχε σε όλες τις θρησκείες από την αρχαιότητα. Τα δέντρα μεταφέρονταν μέσα στα σπίτια και οι άνθρωποι τα στόλιζαν, για να εξασφαλίσουν καλή σοδειά τον επόμενο χρόνο. Πολύ πριν από την έλευση του Χριστιανισμού φυτά και δέντρα, που παρέμεναν πράσινα όλο το χρόνο, είχαν ιδιαίτερη σημασία για τους ανθρώπους μέσα στο χειμώνα. Οι αρχαίοι λαοί κρεμούσαν αειθαλή κλαδιά πάνω από τις πόρτες και τα παράθυρά τους, γιατί πίστευαν ότι κάτι τέτοιο κρατάει μακριά μάγισσες, φαντάσματα, κακά πνεύματα και ασθένειες.

Πολλοί αρχαίοι πίστευαν ότι ο ήλιος ήταν ένας θεός και ότι ο χειμώνας ερχόταν κάθε χρόνο, επειδή ο θεός ήλιος είχε αρρωστήσει και ήταν αδύναμος. Γι αυτό και γιόρταζαν το ηλιοστάσιο, επειδή αυτό σήμαινε ότι επιτέλους ο θεός ήλιος θα γινόταν καλά. Το χειμερινό ηλιοστάσιο, η μικρότερη ημέρα και η μεγαλύτερη νύχτα του έτους, πέφτει στις 21 προς 22 Δεκεμβρίου. Τα αειθαλή κλαδιά υπενθύμιζαν στους ανθρώπους όλα τα πράσινα φυτά που φυτρώνουν πάλι, όταν ο ήλιος γίνεται ξανά δυνατός την άνοιξη και το καλοκαίρι.

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι λάτρευαν το θεό Ρα και τον παρίσταναν με κεφάλι γερακιού και ένα φλεγόμενο δίσκο στο στέμμα του. Στο ηλιοστάσιο οι Αιγύπτιοι γέμιζαν τα σπίτια τους με κλαδιά φοίνικα, που συμβόλιζαν γι’ αυτούς το θρίαμβο της ζωής επί του θανάτου. Στη Βόρεια Ευρώπη οι μυστηριώδεις Δρυίδες, ιερείς των αρχαίων Κελτών, διακοσμούσαν τους ναούς τους με αειθαλή κλαδιά ως σύμβολα της αιώνιας ζωής. Και οι άγριοι Βίκινγκ στη Σκανδιναβία πίστευαν ότι τα αειθαλή φυτά ήταν τα αγαπημένα του θεού του ήλιου.

Οι αρχαίοι Ρωμαίοι γιόρταζαν το ηλιοστάσιο με τα Σατουρνάλια, μία γιορτή προς τιμήν του Κρόνου (Saturn), θεού της γεωργίας και του τρύγου, και γνώριζαν ότι το ηλιοστάσιο σήμαινε πως σύντομα τα αγροκτήματα και τα περιβόλια θα γίνονταν πράσινα και γόνιμα. Για να γιορτάσουν μάλιστα το γεγονός, διακοσμούσαν τα σπίτια και τους ναούς τους με αειθαλή κλαδιά.

Τον 4ο αιώνα μ.Χ. η 25η Δεκεμβρίου καθιερώθηκε ως η μέρα της Γέννησης του Χριστού και ταυτόχρονα ως πρώτη μέρα του χρόνου. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι τα Χριστούγεννα γιορτάζονταν στη Ρώμη στις 25 Δεκεμβρίου από το 336. Στα Σατουρνάλια οι Ρωμαίοι στόλιζαν διαφόρων ειδών δέντρα με κεριά και άλλα στολίδια (πιθανότητα καρύδια, φαγώσιμα κ.λ.π.).

Η αρχή του εθίμου του χριστουγεννιάτικου δέντρου τοποθετείται στις αρχές του 8ου αι. μ.Χ. και έχει τις ρίζες του στη Γερμανία, σε προχριστιανικούς πολιτισμούς. Την περίοδο αυτή ο Άγιος Βονιφάτιος εξαπλώνει το χριστιανισμό στη Φραγκική αυτοκρατορία και στην προσπάθειά του να εκχριστιανίσει τις γερμανικές φυλές εισάγει την έννοια της Αγίας Τριάδας. Σύμφωνα με την αγγλική παράδοση ο Άγγλος ιερομόναχος παρευρίσκονταν σε μια τελετή παγανιστών, οι οποίοι σύμφωνα με την παράδοση επρόκειτο να θυσιάσουν ένα παιδί κάτω από μια βελανιδιά. Ο ιερομόναχος θέλοντας να σώσει το παιδί και να σταματήσει την τελετή έδωσε μια γροθιά στη βελανιδιά. Αμέσως ξεπήδησαν φλόγες και τύλιξαν το δέντρο. Το δέντρο αυτό ήταν το δέντρο της ζωής και αναπαριστούσε τη ζωή του Χριστού. Έτσι αντικαθιστά τη βελανιδιά, που λάτρευαν οι αρχαίες Γερμανικές φυλές, με το έλατο, που έγινε χριστιανικό και χριστουγεννιάτικο σύμβολο, λόγω του κωνοειδούς, τριγωνικού σχήματός του. Το έλατο έγινε εύκολα αποδεκτό από τους χριστιανούς σαν σύμβολο χριστιανικό και ειδικότερα σαν σύμβολο των Χριστουγέννων.

Στους Γερμανούς αποδίδεται και η έναρξη της παράδοσης του χριστουγεννιάτικου δέντρου, όπως το γνωρίζουμε σήμερα. Ο μύθος λέει ότι στις αρχές του 16ου αιώνα στη Γερμανία συνδύασαν δύο έθιμα. Το πρώτο ήταν το δέντρο του Παραδείσου, ένα έλατο διακοσμημένο με μήλα, που συμβόλιζε το Δέντρο της Γνώσης στον Κήπο της Εδέμ. Το δεύτερο έθιμο ήταν το Φως των Χριστουγέννων, ένα μικρό πλαίσιο σε σχήμα πυραμίδας διακοσμημένο με γυάλινες σφαίρες, χρυσόχαρτο και ένα κερί στην κορυφή, που ήταν το σύμβολο της γέννησης του Χριστού.

Οι ευσεβείς χριστιανοί έβαλαν διακοσμημένα δέντρα στα σπίτια τους αλλάζοντας τα μήλα με χρυσές σφαίρες από χαρτί και με το Φως τοποθετημένο στην κορυφή του δέντρου δημιούργησαν το δέντρο που γνωρίζουμε σήμερα. Όταν τα δέντρα ήταν λιγοστά, έφτιαχναν πυραμίδες από ξύλο και τις διακοσμούσαν με κλαδιά και κεριά. 

Φυσικά στο πέρασμα των αιώνων το νόημα του χριστουγεννιάτικου δέντρου πήρε αναρίθμητες μορφές. Αρχικά το δέντρο-σύμβολο άρχισε να γεμίζει με διάφορα χρήσιμα είδη καθημερινής χρήσης, για να συμβολίσει την ευτυχία, που κρύβει για τον άνθρωπο η γέννηση του Χριστού. Σύμφωνα με ερευνητές τα πρώτα στολίδια ήταν συσκευασμένα φαγητά, είδη ρουχισμού ή άλλα χρήσιμα είδη, που στο πέρασμα των χρόνων και με την άνοδο του βιοτικού επιπέδου εξελίχθηκαν μόνο σε διακοσμητικά αντικείμενα.

Στην κορυφή του συνήθως τοποθετείται ένα αστέρι, που συμβολίζει το αστέρι της Βηθλεέμ ή ένας άγγελος, που συμβολίζει τις στρατιές των αγγέλων. Στο κάτω μέρος του δένδρου τοποθετείται μία φάτνη, που αναπαριστά το στάβλο, όπου γεννήθηκε ο Θεάνθρωπος. Στη διάρκεια του 17ου αι. συναντάμε τα δένδρα μπροστά στα σπίτια, διακοσμημένα με φαγώσιμα, ρούχα και άλλα είδη, που συμβολίζουν τα θεία δώρα. Αργότερα το δένδρο πήρε και τη θέση της “Δωροθήκης”, του χώρου δηλαδή όπου τοποθετούσαν οι συγγενείς και φίλοι τα δώρα τους ο ένας για τον άλλο.

Μαρτίνος Λούθηρος

Τα πολυάριθμα λαμπιόνια, που στις μέρες μας κοσμούν το χριστουγεννιάτικο δέντρο, αντικατέστησαν τα αναμμένα κεριά που παλαιότερα τοποθετούνταν. Ο Μαρτίνος Λούθηρος, Προτεστάντης μεταρρυθμιστής του 16ου αιώνα, ήταν ο πρώτος που έβαλε αναμμένα κεριά στο δέντρο. Περπατώντας προς το σπίτι του ένα χειμωνιάτικο βράδυ θαύμασε τη λάμψη των άστρων μέσα από τα δέντρα. Για να αναπαραστήσει το σκηνικό και για την οικογένειά του, έστησε ένα δέντρο στο κεντρικό δωμάτιο του σπιτιού του και κρέμασε πάνω στα κλαδιά του αναμμένα κεριά.

Το έθιμο του φωτισμού του δένδρου με κεριά γινόταν αιτία για πολλά ατυχήματα. Έτσι, μέχρι να εφευρεθούν τα ηλεκτρικά φωτάκια, οι προνοητικοί είχαν και έναν κουβά νερό κάτω από το δέντρο για τον κίνδυνο πυρκαγιάς. Το 1882 το πρώτο ηλεκτρικά φωτισμένο Χριστουγεννιάτικο δέντρο του κόσμου στολίσθηκε στη Νέα Υόρκη, στην κατοικία του Έντουαρτ Τζόνσον, συναδέλφου του εφευρέτη του ηλεκτρικού λαμπτήρα Τόμας Έντισον.

Στην Ελλάδα πρόδρομος του χριστουγεννιάτικου δέντρου ήταν το παραδοσιακό Χριστόξυλο ή Δωδεκαμερίτης. Χριστόξυλο ονομάζεται το πρώτο ξύλο που θα καεί στο τζάκι την παραμονή των Χριστουγέννων. Κάθε Χριστούγεννα ο πατέρας ή ο παππούς κάθε οικογένειας ψάχνει στα δάση ή στα χωράφια ένα μεγάλο γερό κούτσουρο από πεύκο ή ελιά κυρίως, που θα μπει στο τζάκι, αφού καθαριστεί επιμελώς το τζάκι και η καμινάδα του. Σε κάποιες περιοχές το χριστόξυλο προέρχεται από δέντρο με αγκάθια, όπως η αγριαχλαδιά (γκορτσιά).

Τα αγκαθωτά δέντρα, κατά τη λαϊκή αντίληψη, απομακρύνουν τα δαιμονικά όντα, όπως τους καλικάντζαρους. Το βράδυ της παραμονής, λοιπόν, άναβαν το χριστόξυλο με την οικογένεια μαζεμένη γύρω από το τζάκι. Από εκείνη τη στιγμή μέχρι τα Άγια Θεοφάνια η φωτιά δεν πρέπει να σβήσει, γιατί συμβολίζει τη φωτιά που ζέσταινε το νεογέννητο Χριστό. Έτσι κρατούσαν μακριά από το σπίτι – όπως πίστευαν- τους καλικάντζαρους, ενώ τη στάχτη που μάζευαν έως τα Φώτα τη σκόρπιζαν γύρω από το σπίτι, στα χωράφια και τους στάβλους, γιατί πίστευαν ότι διώχνει το κακό!

Υπάρχει όμως σε πολλά μέρη και μια παραλλαγή του χριστόξυλου, που λέγεται το πάντρεμα της φωτιάς, επειδή αποτελείται από δύο ή τρία ξύλα και όχι ένα. Τα κούτσουρα αυτά έχουν και τους συμβολισμούς τους. Το πρώτο κούτσουρο συμβολίζει το νοικοκύρη, γι αυτό πρέπει να είναι από δέντρο με αρσενικό όνομα π.χ. ο πλάτανος. Το δεύτερο συμβολίζει τη νοικοκυρά του σπιτιού και το ξύλο προέρχεται από δέντρο θηλυκού ονόματος π.χ. η κερασιά. Στις περιοχές που χρησιμοποιούν και τρίτο ξύλο είναι για τον κουμπάρο και είναι από δέντρο διαφορετικό από τα δυο πρώτα. Αυτά τα ξύλα πίστευαν ότι διώχνουν το κακό και τους καλικάντζαρους, γι αυτό η στάχτη τους σκορπιζόταν επίσης γύρω από το σπίτι και στα χωράφια. Η διαδικασία είναι η ίδια με το χριστόξυλο. Από την παραμονή των Χριστουγέννων έως τα Θεοφάνια έπρεπε να είναι αναμμένη η φωτιά. Τοποθετούσαν τα ξύλα σταυρωτά και πάνω στη φωτιά έριχναν κρασί και λάδι, ενώ σε κάποια μέρη έριχναν φυτά που κάνουν θόρυβο όταν καίγονται, για να διώχνουν τα κακά πνεύματα.

Στη νεότερη Ελλάδα το χριστουγεννιάτικο δέντρο εισήγαγαν οι Βαυαροί. Το 1833 στολίστηκε το πρώτο δέντρο στο Ναύπλιο, για να κοσμήσει το παλάτι του Όθωνα και τον επόμενο χρόνο στην Αθήνα, όπου οι κάτοικοι έκαναν ουρές για να το θαυμάσουν. Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου τα χριστουγεννιάτικα δέντρα στόλιζαν όλα τα σπίτια της χώρας.

Το δέντρο αντικατέστησε το παραδοσιακό καραβάκι, που ταιριάζει περισσότερο στο νησιωτικό χαρακτήρα του λαού μας και σε κάποια νησιά της χώρας διατηρείται ακόμα. Στη Λέσβο το χριστουγεννιάτικο δέντρο δεν είναι από έλατο, αλλά από κλαδί ελιάς, το οποίο το στολίζουν με χρυσωμένα πορτοκάλια, καρύδια και διάφορα παιχνίδια. Πολλές φορές όμως αντί για κλαδί ελιάς στολίζουν ξύλινα καραβάκια. Στη Χίο την παραμονή της Πρωτοχρονιάς υπάρχει ένα έθιμο, τα αγιοβασιλιάτικα καραβάκια. Όποιες ενορίες επιθυμούν κατασκευάζουν, με βάση μια μακέτα, πολεμικά ή εμπορικά πλοία σε σμίκρυνση. Αυτά συναγωνίζονται μεταξύ τους ως προς την ποιότητα κατασκευής και την ομοιότητα με τα πραγματικά πλοία, ενώ οι ομάδες, που αποτελούν το πλήρωμα κάθε πλοίου, τραγουδούν κάλαντα.

Το έθιμο του Χριστουγεννιάτικου δέντρου είναι συνυφασμένο με την νέο-ελληνική παράδοση, αλλά και με το κλίμα των εορτών των Χριστουγέννων παγκοσμίως. Η χρήση του έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια, ως μέσο για να στολίσουμε το σπίτι μας ή το χώρο εργασίας, αλλά δεν πρόκειται για ένα «ξενόφερτο έθιμο». Αποτελεί ένα έθιμο για πολλούς χριστιανικούς λαούς σε όλο τον κόσμο, αλλά υπάρχουν αναφορές που το συνδέουν με τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους ως προσπάθεια τόνωσης ενός νέου συμβόλου και ως απάντηση σε πολλά ειδωλολατρικά πρότυπα. Ειδικά στις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου ένα δέντρο αειθαλές και καταπράσινο πάντα συνδέεται με την καλοτυχία. Παράλληλα με τη δημιουργία παραμυθιών και άλλων εκδόσεων ενισχύθηκε η παρουσία του δέντρου. Σήμερα, περισσότερα από 72 εκατομμύρια δέντρα στολίζονται κάθε Χριστούγεννα σε όλο το χριστιανικό κόσμο και από αυτά 35 εκατομμύρια είναι αληθινά δέντρα, ενώ 37 εκατομμύρια είναι ψεύτικα.

Αλέξης Τότσικας

Φιλόλογος – Συγγραφέας

ΠΗΓΗ: http://argolikivivliothiki.gr/

ΝΑΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ: «Rouse Simmons» Το πλοίο «Χριστουγεννιάτικο δέντρο»

«Rouse Simmons» Το πλοίο «Χριστουγεννιάτικο δέντρο».

Περί Αλός

 

Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου

Συγγραφεύς – Ερευνήτρια Ναυτικής Ιστορίας

Μέλος Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛ.Ι.Σ.ΜΕ.)

 

 

 

Ελαιογραφία του Eric Nils Forsberg με τίτλο «Yuletide Cargo».

Απεικονίζεται η σκούνα «Rouse Simmons» ή αλλιώς  the

"Christmas Tree Ship", η οποία to 1911 έφθασε στο Chicago

στο Clark Street Bridge γεμάτη χριστουγεννιάτικα δέντρα.

ΦΩΤΟ: http://forsbergart.com/about-eric-forsberg

 

Το πλοίο «Χριστουγεννιάτικο Δέντρο» συμπλέει με την ιστορία του Κυβερνήτη Herman Ε. Schuenemann  και του τελευταίου πλοίου του που έφερε το όνομα «Rouse Simmons».

Όταν οι αδελφοί Schuenemann (August και Herman) βρέθηκαν στο Chicago, το 1885, προς αναζήτηση καλύτερης ζωής, το λιμάνι  ήταν ένα από τα πιο πολυσύχναστα στο κόσμο.  Περισσότερα από 20.000 πλοία διέρχονταν ετησίως.

Το κυρίαρχο ιστιοφόρο σκάφος στη λίμνη Michigan ήταν η σκούνα, που ναυπηγήθηκε για να μεταφέρει βαριά φορτία, όπως ξυλεία, από και προς τα λιμάνια. Αυτό ήταν ιδανικό περιβάλλον για τα δύο αδέλφια τα οποία ασχολήθηκαν επιτυχώς με τη ναυτιλία και τις επιχειρήσεις.

Έχοντας επισημάνει ότι τα δύο τρίτα του ετήσιου εισοδήματός τους προέρχονταν κυρίως κατά την περίοδο μεταξύ των ευχαριστιών και των Χριστουγέννων, με την πώληση των ελάτων, ο August Schuenemann επικεντρώθηκε στον τομέα αυτό με αποτέλεσμα να γίνει ένας σημαντικός έμπορος χριστουγεννιάτικων δέντρων.

Στις αρχές Νοεμβρίου του 1898, ο  August βρέθηκε στο Sturgeon Bay προς αναζήτηση δέντρων. Αγόρασε 3.500 δέντρα και την 9^η Νοεμβρίου φορτώνοντάς τα στην δικάταρτη σκούνα «S. Thal», αναχώρησε με 3 μέλη του πληρώματος για τον λιμένα του Chicago. Η σκούνα όμως δεν έφθασε ποτέ στον προορισμό της. Εξαιτίας μιας τρομερής καταιγίδας, βυθίστηκε αύτανδρη στα ανοικτά των ακτών της Glencoe.

 

Ο  "Captain Santa" ανάμεσα σε δύο ναύτες. Φωτογραφία του 1909.

Πηγή: (Library of Congress/Chicago Daily News)

Η επιτυχία του Herman Ε. Schuenemann 

Μετά τον θάνατο του August, ο Herman, συνέχισε την επιχείρηση με σκοπό να την επεκτείνει, να την κάνει κερδοφόρα και να δημιουργήσει μονοπώλιο. Αρχικώς επέκτεινε τα δρομολόγια αναζητώντας νέους προορισμούς προκειμένου να πετύχει καλύτερη ποιότητα δέντρων με χαμηλότερο κόστος. Η αναζήτηση όμως σε βορειότερους λιμένες, με απρόβλεπτες και άσχημες καιρικές συνθήκες είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργήσει πολλά προβλήματα κι απώλειες σε άψυχο κι έμψυχο υλικό. Η αγορά μεγαλυτέρων πλοίων ήταν πλέον αναγκαία. Με αναβαθμισμένο στόλο έπλευσε ως το Soo Canal να αγοράσει δέντρα από τους γηγενείς. Εκεί αντιλήφθηκε ότι έπρεπε να περάσει στο αμέσως επόμενο αναπτυξιακό σχέδιο: Την πρόσληψη δικού του προσωπικού και πληρώματος για την κοπή και την προετοιμασία των δέντρων τα οποία θα μεταφέρονταν πίσω στο Chicago.

 

Το μονοπώλιο

Το 1910 προκειμένου να μειώσει τα έξοδά του από την πώληση του φορτίου του και να αποκλείσει όσο το δυνατόν περισσότερους μεσάζοντες, ο Herman Schuenemann ίδρυσε το «Northern Michigan Evergreen Nursery» του οποίου η διεύθυνση δόθηκε ως "SW corner Clark Street Bridge." Αυτό του επέτρεψε να πωλεί απευθείας από το κατάστρωμα του πλοίου του έλατα, χόρτα και στεφάνια, τα οποία έπλεκαν οι κόρες του, δίχως να πληρώνει εργάτες να μεταφέρουν τα δέντρα στους ιδιοκτήτες ή τα τοπικά παντοπωλεία. 

Κι ενώ οι υπόλοιποι έμποροι ανταγωνιστές πωλούσαν σε χονδρεμπόρους, ο Herman Schuenemann πωλούσε απευθείας στους κατοίκους του  Chicago, σε αποβάθρα, μειώνοντας εξαιρετικά τις τιμές [1]. Με το πλοίο του, στολισμένο με χριστουγεννιάτικα λαμπάκια, έχοντας τοποθετήσει ένα έλατο στο ψηλότερο κατάρτι και χρησιμοποιώντας το σύνθημα: «Πλοίο Χριστουγεννιάτικο Δέντρο: Οι τιμές μου είναι οι χαμηλότερες» [2] δεν άργησε να χαρακτηρισθεί, κυρίως από τις τοπικές εφημερίδες τουChicago, με το προσωνύμιο "Captain Santa".  Ενδεχομένως να μην θεωρείται υπερβολή ένας τέτοιος τίτλος αφού πηγές αναφέρουν ότι ο Herman Schuenemann πρόσφερε αγαθοεργίες και δώριζε τα χριστουγεννιάτικα δέντρα του που έφερνε από τον Βορρά, σε άπορες οικογένειες.

 

 

 

 

 

 

Πίνακας του Charles Vickery με τίτλο: «The Arrival:

Here Comes the Christmas Tree Ship».

ΠΗΓΗ: http://www.charlesvickery.com/christmastreeship/



 

 

 

 

«Rouse Simmons»

Το «Rouse Simmons», ήταν τρικάταρτη σκούνα. Ναυπηγήθηκε στο Milwaukee το 1868 από την Allan, McClelland, & Company. Είχε ολικό μήκος περίπου 49 μέτρα (160 ft) [3].

Την αγόρασε ο Charles H. Hackley και την ενέταξε στον στόλο του ο οποίος εξυπηρετούσε το μεγαλύτερο μέρος της ακτογραμμής της λίμνης Michigan, στέλνοντας ξυλεία από τα εργοστάσια της εταιρείας σε διάφορα λιμάνια γύρω από τη λίμνη για περίπου 20 χρόνια.  Έκτοτε άλλαξε αρκετούς ιδιοκτήτες μέχρι το 1910 όπου ο Herman Schuenemann εκδήλωσε ενδιαφέρον και το 1912 αγόρασε το ένα όγδοο των μετοχών (οι υπόλοιπες μετοχές ανήκαν στον  Charles Nelson, Πλοίαρχο από το Chicago και στον Mannes J. Bonner, έναν επιχειρηματία από το Michigan). Άλλες πηγές αναφέρουν ότι ο ιδιοκτήτης της σκούνας κατά το έτος 1911 ήταν ο Herman Schuenemann [4].

Η συνάντηση του Schuenemann με τη σκούνα «Rouse Simmons» δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ότι έλαβε χώρα τη σωστή χρονική στιγμή. Ο πρώτος ήταν στην ακμή του, ένας ονομαστός καπετάνιος που μετέφερε χριστουγεννιάτικα δέντρα στο Chicago για σχεδόν τρεις δεκαετίες, όμως το σκάφος ήταν ήδη 44 ετών, ταλαιπωρημένο από τα σημάδια και τις κοπώσεις του χρόνου. Πολλοί αναφέρουν ότι, μεταξύ άλλων, είχε ανάγκη καλαφατίσματος κάτι το οποίο δεν έπραξε ο Schuenemann καθώς ήδη εκείνη την περίοδο αντιμετώπιζε σοβαρά οικονομικά προβλήματα.

Από τη μια γίνεται αναφορά για το κοινωφελές έργο που παρείχε στις άπορες οικογένειες και από την άλλη αναφέρεται ότι προκειμένου να μειώσει περαιτέρω τις δαπάνες του, κάποια στιγμή μεταξύ 1910 και 1912 ο Herman αγόρασε 240 στρέμματα στο άνω Michigan.  Οι μισθοί για κόφτες δέντρων, για το πλήρωμα, οι διατάξεις, τα τέλη ρυμούλκησης και διάφορα άλλα έξοδα που προέκυψαν δημιούργησαν τέτοιο προϋπολογισμό  ώστε κάθε απλό ταξίδι θα του κόστιζε περίπου $ 3.000.  Για την κάλυψη όλων των δαπανών, καθώς και για την αύξηση του ετησίου εισοδήματός του, έπρεπε να μεταφέρει όσο περισσότερα έλατα ήταν δυνατόν με κάθε ταξίδι.

 

 

 

Οι δίδυμες κόρες του  Capt. H. Schuenemann, Hazel και Pearl 
Schuenemann, ποζάρουν στο φακό έχοντας περασμένα στο λαιμό 
τα χριστουγεννιάτικα στεφάνια και γιρλάντες που έπλεξαν. 
Φωτογραφία του 1917. Πηγή: (Library of Congress/Chicago Daily News)

Το μοιραίο ταξίδι

Ο Νοέμβριος του 1912 είχε τη φήμη ότι θα ήταν επιβαρυμένος με βίαιες καταιγίδες στην περιοχή των Μεγάλων Λιμνών. Πολλά πλοία ήταν ήδη εκείνη την εποχή αγκυροβολημένα στο λιμάνι ενώ το χιόνι είχε καλύψει τις περιοχές εκμετάλλευσης δέντρων στο Michigan και το Wisconsin.

Γνωρίζοντας ότι οι ανταγωνιστές δεν θα τολμούσαν να πλεύσουν κάτω από τέτοιες καιρικές συνθήκες ο "Captain Santa" θεώρησε ότι η επικείμενη έλλειψη χριστουγεννιάτικων δέντρων στην περιοχή, θα στρεφόταν υπέρ του και ότι αν επιχειρούσε να φορτώσει, για παράδειγμα, μια σκούνα με 5.000 έλατα θα έλυνε τα οικονομικά προβλήματά του.

Η Rouse Simmons έμοιαζε ιδανική λύση στη θεωρία του λόγω μεγέθους. Ο μεγάλος αριθμός δέντρων δεν θα παρουσίαζε σοβαρό πρόβλημα υπερφορτώσεως εάν τα ξύλα διατηρούνταν στεγνά. Με αυτό τον απλό συλλογισμό φόρτωσε με 5.000 δέντρα την τρικάταρτη και «γηραιά» σκούνα από το λιμένα Thompson κοντά στο Manistique για το μακρύ- εβδομαδιαίο ταξίδι στο Chicago. 

Δεν ξέρουμε γιατί ένας έμπειρος επιχειρηματίας και ικανότατος ναυτικός, όπως ο Schuenemann , αψήφισε σημαντικές προβλέψεις. Παρά το γεγονός ότι γνώριζε την ηλικία της σκούνας και τα σημαντικά προβλήματα συντήρησης, δεν έλαβε υπ’ οψιν το αξιόπλοο του σκάφους για το συγκεκριμένο βάρος που είχε προγραμματίσει. Ούτε μπορούμε να φανταστούμε με ποιο συλλογισμό κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα ξύλα δεν θα βραχούν παρά τις αναμενόμενες βροχές και καταιγίδες. Επιπροσθέτως, είχε ήδη την εμπειρία της απώλειας του αδελφού του σε μια παρόμοια μεταφορά, την ίδια εποχή, πριν 14 χρόνια. Όλα μαρτυρούσαν πως η κίνηση αυτή έχει περισσότερες πιθανότητες αποτυχίας παρά επιτυχίας.

Ενδεχομένως ο οικονομικός παράγων να ασκούσε ασφυκτικές πιέσεις οι οποίες με την σειρά τους επηρέασαν την κρίση του και τον οδήγησαν σε μια παράτολμη ενέργεια η οποία φάνταζε ως η μοναδική διέξοδος…

Το μεσημέρι η σκούνα ξεκίνησε υπερφορτωμένη. Κι ενώ ο καιρός ήταν σχετικά καλός στην πορεία συνάντησε καταιγίδα. Κατά τη διάρκεια της νύχτας δύο ναύτες είχαν σταλεί να ελέγξουν το κατάστρωμα. Ένα μεγάλο κύμα παρέσυρε του άτυχους ναύτες, μια βάρκα και πολλά δέντρα στη θάλασσα. Παρά το γεγονός ότι με αυτό το συμβάν το σκάφος έγινε πιο ελαφρύ εντούτοις τα προβλήματα δεν σταμάτησαν. Οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες επιδεινώθηκαν, τα δέντρα βράχηκαν και οι κορμοί κρυσταλλώθηκαν.

Η τελευταία φορά που υπήρξε  κάποια πληροφορία περί της τύχης του «Rouse Simmons» ήταν στις 23 Νοεμβρίου 1912 όπου εξέπεμψε σήμα κινδύνου μεταξύ Kewaunee και Two Rivers στο Wisconsin. Η τρικάταρτη σκούνα βυθίστηκε αύτανδρη γεμάτη από χριστουγεννιάτικα δέντρα τα οποία περίμεναν να στολίσουν οι κάτοικοι στο Chicago…

 

 

 

Η κόρη του  Capt. H. Schuenemann, Elsie. 
Φωτογραφία του 1915. 
Πηγή: (Library of Congress/Chicago Daily News)

Τι προκάλεσε το ναυάγιο

Θα μπορούσαν να ειπωθούν πολλές θεωρίες. Ενδεχομένως μια σειρά  περιστάσεων ή γεγονότων να οδήγησαν το «Rouse Simmons» στη βύθισή του.

Το σκάφος ήταν ήδη σε κακή κατάσταση και υπερφορτωμένο με αειθαλή δέντρα. Κάπου αναφέρεται ότι το πηδάλιο χάλασε κατά την διάρκεια της καταιγίδας,  ενώ η βαριά άχνη και το χιόνι στο κατάστρωμα όπου βρισκόταν το μεγαλύτερο μέρος του φορτίου μεγιστοποίησαν τα προβλήματα.

Μια πρόσφατη υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα, που διεξήχθη τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 2006 από το Wisconsin Historical Society , ανακάλυψε ότι η αγκύρια αλυσίδα του «Rouse Simmons», οι ιστοί και τα δοκάρια βρέθηκαν προς τα εμπρός, πέρα από την πλώρη του ναυαγίου. Από τη θέση αυτών των στοιχείων προκύπτει ότι η σκούνα ήταν έμπλωρη. Ενδεχομένως να πήρε την κλίση αυτή κατόπιν βιαίας μετατοπίσεως βάρους ή εισροής υδάτων, με αποτέλεσμα να βυθισθεί με την πλώρη. Μια άλλη εξήγηση μπορεί να είναι ότι τα κατάρτια , ξάρτια και αλυσίδες να πετάχθηκαν μπροστά κατά την κάθοδο του σκάφους προς τα κάτω όταν ακούμπησε η πλώρη τον πυθμένα.

Σε κάθε περίπτωση μας οδηγεί στο συλλογισμό ότι το σκάφος βυθίσθηκε έμπλωρο.

Εκ παραλλήλου, υποστηρίχθηκε η θεωρία ότι ο κυβερνήτης έριξε άγκυρα σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια  να κρατήσει το σκάφος. Οι άνεμοι και τα ρεύματα ενδεχομένως να περιέστρεφαν τη σκούνα γύρω από την άγκυρα, σαν ανεμοδούρι, μέχρι που τελικά βυθίστηκε [5].

 

 

 

 

Μετά την τραγωδία

Η σύζυγος του Schuenemann, Barbara, και οι τρείς κόρες της (η Elsie και οι δίδυμες Hazel και Pearl), θέλησαν να συνεχίσουν την επιχείρηση της οικογένειας με τα χριστουγεννιάτικα δέντρα.  Οι εφημερίδες της εποχής μαρτυρούν ότι χρησιμοποίησαν σκούνες για αρκετά ακόμη χρόνια για τη μεταφορά ελάτων στο Chicago.  Αργότερα, οι γυναίκες έφεραν τα αειθαλή δέντρα στο Σικάγο με το τρένο και στη συνέχεια τα πωλούσαν από το κατάστρωμα μιας αγκυροβολημένης σκούνας.  Μετά το θάνατο της Barbara, το 1933, οι κόρες συνέχισαν την πώληση για μερικά ακόμη χρόνια.

 

Η ιστορία του πλοίου "Χριστουγεννιάτικου 
δέντρου" κυκλοφόρησε και ως παραμύθι 
για παιδιά από 6-9 ετών (κείμενα:  Carol 
Crane, εικονογράφηση: Chris Ellison) 
από την Sleeping Bear Press 
ΠΗΓΗ: http://sleepingbearpress.com/

Η πρακτική της μεταφοράς χριστουγεννιάτικων δέντρων από σκούνα σταμάτησε το 1920.

Η βελτίωση των αυτοκινητοδρόμων και οι σιδηρόδρομοι ήταν πλέον οι πιο αποτελεσματικοί τρόποι μεταφοράς ελάτων σε κάθε περιοχή.

Παρά το πέρασμα εκατό και πλέον χρόνων, η ιστορία του "Captain Santa" και του πλοίου «Χριστουγεννιάτικο δέντρο» έχουν βαθιά ριζωθεί στη μνήμη των κατοίκων της περιοχής.  Κάθε χρόνο, στις αρχές Δεκεμβρίου, το τελικό ταξίδι του Captain Herman Ε. Schuenemann  και της σκούνας «Rouse Simmons» τιμάται από το U.S. Coast Guard Cutter Mackinaw που εκτελεί το δρομολόγιο από το βόρειο Michigan για να παραδώσει ένα συμβολικό φορτίο χριστουγεννιάτικων δέντρων σε ανθρώπους που έχουν ανάγκη, στο Chicago.

http://perialos.blogspot.gr/2013/12/rouse-simmons.html

 



 

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Οι τιμές των χριστουγεννιάτικων δέντρων του Herman E. Schuenemann κυμαίνονταν από 50 cents εως και $1.

[2] «Christmas Tree Ship: My Prices are the Lowest» στο Glenn V. Longacre, The Christmas Tree Ship: Captain Herman E. Schuenemann and the Schooner Rouse Simmons, Winter 2006, Vol. 38, No. 4

http://www.archives.gov/publications/prologue/2006/winter/christmas-tree.html

[3] Μέτρηση σύμφωνα με την έρευνα που διεξήχθη το 2007: Diving For Science 2007 Proceedings Of The American Academy Of Underwater Sciences. Όρα: Stanton G, Meverden K, Thomsen T, and Garey J (2007). "Closed-Circuit Rebreathers in the Forensic Study of the Rouse Simmons Shipwreck."

[4] The Chicago's Christmas Ship Executive Committeehttp://christmasship.org/index.php?option=com_content&view=article&id=50&Itemid=27

[5] Mark Schwartz, «The Christmas Tree Ship», Great Lakes Life and Times, Nov/Dec 2012 Vol 4.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Rochelle Pennington, «The Historic Christmas Tree Ship: A True Story of Faith, Hope and Love» (West Bend, WI: Pathways Press, 2004).

Frederick Stonehouse, «Wreck Ashore: The United States Life-Saving Service on the Great Lakes», (Duluth, MN: Lake Superior Port Cities, Inc., 1994).

Theodore J. Karamanski, «Schooner Passage: Sailing Ships and the Lake Michigan Frontier», (Detroit: Wayne State University Press, 2000).

Stanton G, Meverden K, Thomsen T, and Garey J (2007). "Closed-Circuit Rebreathers in the Forensic Study of the Rouse Simmons Shipwreck.". In: NW Pollock, JM Godfrey (Eds.) the Diving for Science... 2007. Proceedings of the American Academy of Underwater Sciences (Twenty–sixth annual Scientific Diving Symposium). Retrieved 2008-06-16.

 http://en.wikipedia.org/wiki/Rouse_Simmons

ΠΗΓΗ: http://perialos.blogspot.gr