Άρης Βελουχιώτης: Η αποκήρυξη από το ΚΚΕ και η πολιτική αποκατάσταση. Η αστική και οπορτουνιστική προπαγάνδα που δήθεν "προστατεύει" τον Άρη.

"Η Πανελλαδική Συνδιάσκεψη καταγγέλλει την απόπειρα της αστικής και οπορτουνιστικής προπαγάνδας και ιστοριογραφίας που παίρνουν δήθεν υπό την προστασία τους τον Αρη, για να επιτεθούν στο ΚΚΕ. Στη λαϊκή συνείδηση, ο Αρης Βελουχιώτης είναι ταυτισμένος με την ηρωική πορεία του ΚΚΕ, τον αγώνα για την ανατροπή της ιμπεριαλιστικής βαρβαρότητας. Ο Αρης Βελουχιώτης τάχθηκε υπέρ της ένοπλης πάλης, που την απορρίπτουν όσοι επιχειρούν να τον οικειοποιηθούν."

Ο Αρης Βελουχιώτης (Θανάσης Κλάρας) γεννήθηκε στις 27 Αυγούστου 1905 στη Λαμία. Το 1922 έγινε μέλος της ΟΚΝΕ και το 1925 μέλος του ΚΚΕ. Ως στρατιώτης οδηγήθηκε στον πειθαρχικό ουλαμό Καλπακίου. Μετά την απόλυσή του ανταποκρίθηκε σε διάφορες κομματικές χρεώσεις και διώχθηκε κατά καιρούς από το αστικό κράτος και τις κυβερνήσεις του. Την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά εξορίστηκε στη Γαύδο και φυλακίστηκε στην Αίγινα (1938). Το 1939 μεταφέρθηκε στην Κέρκυρα. Υπέγραψε δήλωση μετανοίας και αποφυλακίστηκε. Στη διάρκεια της Κατοχής βρέθηκε στην Αθήνα, όπου τον Ιούλιο 1941 συνδέθηκε με την ΚΕ, η οποία τον αποκατέστησε στο Κόμμα. Τον Αύγουστο του ίδιου έτους του ανέθεσε να συγκροτήσει αντάρτικο στρατό. Αυτό το καθήκον ο Αρης το έφερε σε πέρας με τον καλύτερο τρόπο. Τον Μάη 1943 με τη δημιουργία του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ ανέλαβε καπετάνιος του.

Ο Αρης Βελουχιώτης αντιτάχθηκε στη Συμφωνία της Βάρκιζας και τη χαρακτήρισε λαθεμένη. Στο διάστημα Φεβρουάριος - Απρίλιος 1945 ανέλαβε με δική του ευθύνη πρωτοβουλίες για τη συγκρότηση νέου αντάρτικου στρατού, παρά την αντίθετη απόφαση του ΚΚΕ.

Η 11η Ολομέλεια της ΚΕ (Απρίλιος 1945) διέγραψε τον Αρη και τον αποκήρυξε, δίχως να δώσει την απόφαση στη δημοσιότητα.

Στις 16 Ιουνίου 1945, την ημέρα που ο Αρης αυτοκτόνησε περικυκλωμένος από τον αστικό στρατό, στον «Ριζοσπάστη» δημοσιεύτηκε η ανακοίνωση του ΠΓ που κατήγγειλε τον Βελουχιώτη, κάνοντας αναφορά και στην απόφαση της 11ης Ολομέλειας. Τρεις μέρες μετά την αυτοκτονία του, στις 19 Ιουνίου 1945, ο «Ριζοσπάστης» σε άρθρο με τίτλο «ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ» έγραψε για τον Αρη: «Ο τόσο τραγικός θάνατος του Αρη Βελουχιώτη προκαλεί θλίψη ανάμεσα στους πραγματικούς πατριώτες, αγωνιστές της εθνικής ιδέας. Γιατί ανεξάρτητα από τη θέση που πήρε μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, θέση που αντικειμενικά εξυπηρετούσε την αντίδραση, δεν μπορεί και δεν επιτρέπεται να ξεχνάει κανείς ότι ο Αρης Βελουχιώτης ήταν ένας από τους πρωτοπόρους του αγώνα της Αντίστασης και από τους πρωταθλητές στην οργάνωση του αντάρτικου κινήματος...».

Μετά το θάνατο του Αρη και μέχρι την 7η Ολομέλεια της ΚΕ (1950) το ΚΚΕ δεν είχε τοποθετηθεί εναντίον της Συμφωνίας της Βάρκιζας και την αποκαλούσε «αναγκαίο ελιγμό».

Το Μάρτιο του 1962 δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νέος Κόσμος» άρθρο μέλους του τότε ΠΓ, στο οποίο γινόταν λόγος για αποκατάσταση σειράς στελεχών του ΚΚΕ, ανάμεσά τους και του Αρη. Το άρθρο ανέφερε:

«Η ΚΕ ακύρωσε αποφάσεις της παλιάς καθοδήγησης για διαγραφή ή καθαίρεση μελών της ΚΕ, που αποδείχτηκαν αβάσιμες και αδικαιολόγητες. Ταυτόχρονα αποκατέστησε τη μνήμη των συντρόφων [...] Αρη Βελουχιώτη [...] κ.ά.».

Σχετική απόφαση δεν έχει βρεθεί στο Αρχείο του ΚΚΕ.

Γενικότερα, από την αρχή της δεκαετίας του 1960 και περισσότερο μετά το παραπάνω δημοσίευμα, εκ μέρους του Κόμματος υπήρξαν πράξεις πολιτικής αποκατάστασης του Αρη, που ουσιαστικά απέρριπταν τις κατηγορίες σε βάρος του ως προβοκάτορα κ.ά.

Αυτό αποτυπώνεται και στον Α' τόμο Δοκιμίου Ιστορίας του ΚΚΕ, 1918-1949, που γράφει:

«Ο Αρης ζυμωμένος και ατσαλωμένος στο ΚΚΕ και στο λαϊκό κίνημα αναδείχτηκε με την ηρωική δράση του, σε ατρόμητο πολεμιστή και σε γνήσιο λαϊκό ηγέτη. Η τραγική θυσία του συγκίνησε βαθιά τους αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης και όλους τους πατριώτες»*.

Η Πανελλαδική Συνδιάσκεψη αποφασίζει την επίσημη πολιτική αποκατάσταση του Αρη Βελουχιώτη. Θεωρεί ότι είχε δίκιο ως προς την εκτίμηση που έκανε για τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Παράλληλα η Πανελλαδική Συνδιάσκεψη σημειώνει ότι η διαφωνία του Αρη με τη Συμφωνία της Βάρκιζας δε δικαιώνει τη στάση του απέναντι στη συλλογική θέση του Κόμματος και την παραβίαση από αυτόν της κομματικής πειθαρχίας, καθώς και την αξιοποίηση από τον Αρη της φήμης και του σεβασμού που είχε κατακτήσει την προηγούμενη περίοδο ως καπετάνιος του ΕΛΑΣ και στέλεχος του ΚΚΕ. Η στάση του αυτή, που αποτέλεσε ρήξη με τη θεμελιώδη αρχή του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού, δεν καθιστά δυνατή τη μετά θάνατο αποκατάσταση και της κομματικής του ιδιότητας.

Η Πανελλαδική Συνδιάσκεψη καταγγέλλει την απόπειρα της αστικής και οπορτουνιστικής προπαγάνδας και ιστοριογραφίας που παίρνουν δήθεν υπό την προστασία τους τον Αρη, για να επιτεθούν στο ΚΚΕ. Στη λαϊκή συνείδηση, ο Αρης Βελουχιώτης είναι ταυτισμένος με την ηρωική πορεία του ΚΚΕ, τον αγώνα για την ανατροπή της ιμπεριαλιστικής βαρβαρότητας. Ο Αρης Βελουχιώτης τάχθηκε υπέρ της ένοπλης πάλης, που την απορρίπτουν όσοι επιχειρούν να τον οικειοποιηθούν.

16 Ιούλη 2011».

* 2 Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ, 1918-1949, Α' τόμος, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», σελ. 517.

__________________________________________

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: 

Άρης Βελουχιώτης ΕΔΩ

ΠΗΓΗ: http://www.rizospastis.gr/

Θρησκειολογική αναφορά στην προβολή και προπαγάνδα του Ισλάμ

Από το έτος 1931 πραγματοποιούνται πανισλαμικά παγκόσμια συνέδρια. Η ενωτική κίνηση στο Ισλάμ έχει το κέντρο βάρους στο Πακιστάν. Στις διεθνείς δε συναντήσεις, ως κεντρικό θέμα κυριαρχεί η προβολή και η εξάπλωση της θρησκείας του Ισλάμ και η σχέση του προς τους χριστιανούς.

Γράφει η Ελένη Δραμπάλα

        Το Ισλάμ, ως η τέταρτη προφητική μονοθεϊστική θρησκεία, μετά τον Παρσισμό, τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό, αναδείχθηκε σε παγκόσμια θρησκεία στην ίδια γεωγραφική περιοχή, στην οποία ανεφύησαν και οι προηγούμενες.

        Χώρα προέλευσης του Ισλάμ είναι η αραβική χερσόνησος. Παρόλο που το Ισλάμ ως θρησκεία θεωρείται αποτέλεσμα δημιουργικής συμβολής τριών παραγόντων, ήτοι των παλαιοαραβικών θρησκευτικών αντιλήψεων και πεποιθήσεων, της ιουδαϊκής και της χριστιανικής διδασκαλίας, ο ιδρυτής του, ο Μωάμεθ, θεωρούσε εαυτόν ως συνεχιστή και τελειωτή μιάς σειράς προφητών, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγει τον Αβραάμ, τον Μωυσή και τον Ιησού. Η επίδραση των παραπάνω παραγόντων ήταν τέτοια, που δικαιολογείται πλήρως ο από θρησκειολογική άποψη χαρακτηρισμός του Ισλάμ ως συγκρητισμός και εκλεκτική συνένωση περισσοτέρων θρησκευτικών στοιχείων του περιβάλλοντος χώρου του Μωάμεθ. Το πνευματικό επίπεδο της Αραβίας κατά τον 7^ο αιώνα, όταν εμφανίσθηκε το Ισλάμ, ήταν πράγματι επηρεασμένο από τα ιουδαϊκά και χριστιανικά θρησκευτικά ρεύματα, τα οποία επέδρασαν αποφασιστικά επί της αρχικής αραβικής φυλετικής θρησκείας. Γι’ αυτόν τον λόγο οι μουσουλμάνοι θεωρούν ιουδαίους και χριστιανούς ως πιστούς συγγενών θρησκειών. Ιουδαίοι και χριστιανοί ως κάτοχοι της Βίβλου κατέχουν κάποια θετική αξιολογική θέση στο όλο σύστημα της ισλαμικής θεολογίας. Εξάλλου, η προφητική μόνον αναγνώριση του Ιησού και ο ισχυρισμός ότι ο Λόγος του Θεού, ο οποίος θεωρείται ότι είναι παρών στο Κοράνι, υφίσταται δήθεν στην βιβλική αποκάλυψη παρεφθαρμένος από ανθρώπινα λάθη, δημιουργώντας ισλαμική προκατάληψη, η οποία ουδόλως συμβάλλει σε μία ισλαμοχριστιανική κατανόηση.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: 

ΙΣΛΑΜ - ΜΕΡΟΣ Α΄

ΙΣΛΑΜ - ΜΕΡΟΣ Β΄

ΙΣΛΑΜ - ΜΕΡΟΣ Γ΄

        Η αλληλοκατανόηση αυτή ήταν επιθυμητή και από τις δύο πλευρές. Παρόλον ότι από πλευράς χριστιανών της Δύσης υφίσταται μία όχι ευκαταφρόνητη φιλολογική ενημερωτική προσπάθεια και μολονότι τελευταία εκδηλώνεται έντονη δραστηριότητα ισλαμικής προβολής στη Δύση, η επίδραση αυτή του Ισλάμ στην Ευρώπη θεωρείται όχι τόσο σημαντική.

        Στις χώρες εκείνες, όπου το Ισλάμ είναι η συνταγματικά υπερισχύουσα θρησκεία, προϋποτίθεται ένας κατά βάση εκλαϊκευμένος κόσμος.

        Το Ισλάμ ως θρήσκευμα προσφέρει το μοναδικό μέγα παράδειγμα μεταχριστιανικής θεοκρατικής κοινότητας με αντιχριστιανικά ουσιαστικά χαρακτηριστικά. Ενώ τα διάφορα ισλαμικά κράτη επιχειρούν σήμερα να οικειοποιηθούν τις βασικές ουσιαστικές αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, παρά ταύτα δεν ανέχονται τα περισσότερα εξ αυτών, αν μη τι άλλο, την εντός της επικυριαρχίας τους εξάπλωση του Χριστιανισμού. Πάντα τα ισλαμικά κράτη παρακωλύουν και δεν επιτρέπουν την χριστιανική ιεραποστολή μεταξύ τους, ενώ οποιαδήποτε άρνηση εκ μέρους των χριστιανικών κρατών της Δύσης προς εξάπλωση και διάδοση του Ισλάμ στη Δύση χαρακτηρίζουν ως αιτία πολέμου. Η αντίληψη αυτή χαρακτηρίζει την όλη προσπάθεια προβολής και προπαγάνδας του Ισλάμ στη Δύση. Εκεί, οι εκπρόσωποι του Ισλάμ, ιδιαίτερα μάλιστα στην Ευρώπη, εργάζονται πυρετωδώς κατά τρόπο απολογητικό, προσπαθώντας να εκθέσουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του Ισλάμκαι επιθυμώντας να καταστήσουν αυτό εύληπτο – ευπρόσδεκτο. Είναι, όμως, φανερό ότι εκ των πραγμάτων αναγκάζονται να αγωνίζονται εναντίον του Χριστιανισμού. Άκρως επιθετική πολεμική διακρίνει όλους τους εκπροσώπους της ισλαμικής προβολής και προπαγάνδας εντός των χριστιανικών κρατών. Ουδόλως τους ενδιαφέρει το γεγονός, ότι στα πλαίσια της γενικότερης διαδικασίας αφομοίωσης παραλαμβάνουν τις γνήσιες μεθόδους της χριστιανικής Ιεραποστολής. Το Ισλάμ διατείνεται ότι είναι η τελευταία εξ αποκαλύψεως θρησκεία και άρα πρέπει να θεωρείται ως η πληρέστερη πασών των άλλων θρησκειών, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι όλες οι μεγάλες παγκόσμιες θρησκείες διατείνονται ότι κάθε μία απ’ αυτές είναι η μόνη καθολικά ισχύουσα θρησκεία με παγκόσμια συνείδηση. Οι εκπρόσωποι όμως του Ισλάμ προβάλλουν τη θρησκευτική τους κοινότητα ως κατεξοχήν θρησκεία. Αξιολογώτατο παράδειγμα είναι η εισαγωγή στην μετάφραση του Κορανίου της ιεραποστολικής μουσουλμανικής κίνησης των Αχμαντίγια, (βλ. Αχμαντίγια ΕΔΩ) η οποία υπερτονίζει γενικά παν ό,τι είναι δυνατόν να αναγνώσει κάποιος εναντίον της Αγίας Γραφής και του Χριστιανισμού. Όσον αφορά στο πρόσωπο του Ιησού, οι μουσουλμάνοι έχουν δύο παραστάσεις εντελώς διαφορετικές προς αλλήλους. Ο Ιησούς του Κορανίου είναι λίαν διάφορος, εντελώς άλλος, εκείνου της Καινής Διαθήκης.

        Η αντίληψη των μουσουλμάνων, ότι η θρησκεία τους είναι η πληρέστερη όλων εκείνων, όσες προηγήθηκαν αυτής, ως και η συνέπεια αυτής, ότι σ’ αυτή συμπεριλαμβάνονται όλες οι προηγηθείσες αποκαλύψεις, καθιστά έκδηλη τη χρήση ενός σχήματος εξελικτισμού και σ’ αυτήν ακόμη την Αποκάλυψη. Άμεσο επακόλουθο των παραπάνω αντιλήψεων είναι το γεγονός, ότι έτσι τίθεται εν αμφιβόλω η ουσία του Χριστιανισμού. Γι’ αυτό, όπου εμφανίζεται το Ισλάμ στην Ευρώπη, έρχεται σε ουσιαστικές αντιπαραθέσεις προς αυτή την επικρατούσα θρησκεία.

        Ανέκαθεν οι μουσουλμάνοι ενεφορούντο από την λεγόμενη «Μεγάλη Ιδέα», δηλαδή την εξάπλωση της θρησκείας τους ανά τον κόσμο. Οι αναγεννητικές ιδέες του ισλαμικού στοιχείου είναι βαθειά ριζωμένες στις ψυχές των ισλαμιστών μουσουλμάνων θεολόγων, οι οποίοι με ορμητήριο το πανεπιστήμιο του Αλ Άζχαρ του Καΐρου εργάζονται ιεραποστολικά για την προβολή και διάδοση του Κορανίου, όχι μόνο στη Δύση, αλλά και σε άλλες χώρες του κόσμου. Το πανισλαμικό όνειρο είναι να διαδώσουν τη θρησκεία του Μωάμεθ σ’ όλο τον κόσμο, προκειμένου να σώσουν την ανθρωπότητα εκ του πνευματικού ολέθρου, αφού ο Χριστιανισμός δεν πέτυχε τις επιδιώξεις του περί μεταμόρφωσης της ανθρωπότητας. Η προβολή, διάδοση και εξάπλωση του Κορανίου στην Αφρική, την Ασία και την Ευρώπη αποτελεί την ουσία του Ισλάμ. Αυτό, διά της ισλαμικής συναδέλφωσης και της πανισλαμικής κίνησης έχει την αίσθηση αρραγούς ενότητας. Από το έτος 1931 πραγματοποιούνται πανισλαμικά παγκόσμια συνέδρια. Η ενωτική κίνηση στο Ισλάμ έχει το κέντρο βάρους στο Πακιστάν. Στις διεθνείς δε συναντήσεις, ως κεντρικό θέμα κυριαρχεί η προβολή και η εξάπλωση της θρησκείας του Ισλάμ και η σχέση του προς τους χριστιανούς.

        Το Ιερό βιβλίο του Ισλάμ, το Κοράνι, ευρίσκεται στο κέντρο της ισλαμικής κοινότητας και της όλης ισλαμικής θεολογίας. Ο προφήτης Μωάμεθ είναι μόνον ο παραλήπτης και κομιστής της αποστολής, την οποία επεφορτίσθη κατά τη «νύκτα της δυνάμεως» και διετάχθη να ανακοινώσει τον λόγο του Αλλάχ. Υπό την ηγεσία του, το Ισλάμ διαδόθηκε στους Άραβες, προϋποτιθέμενης της ακράδαντης πεποίθησής του, ότι από τον Αλλάχ έλαβε την εντολή για την εξάπλωση της ισλαμικής θεοκρατίας σ’ όλη την οικουμένη. Ο Μωάμεθ δε, χρησιμοποίησε διάφορα μέσα για επιβολή και υποταγή των πάντων υπό τον ισλαμικό ζυγό, ένα από τα μέσα τούτα θεωρείται από πολλούς ο ιερός πόλεμος (Jihad), μέσω του οποίου επιτυχώς επεχείρησε να επιβάλλει την πολιτική και θρησκευτική κυριαρχία, τουτέστι την ισλαμική θεοκρατία.

        Όσο και αν διαφέρουν η εθνικότητα, ο πολιτισμός και η μόρφωση των κατοίκων στα διάφορα ισλαμικά κράτη, εν τούτοις όλοι συναινούν σε κοινή ομολογία πίστης, η αραβιστί «Shahada» (=«δεν υπάρχει άλλος θεός πλην του Αλλάχ και ο Μωάμεθ είναι ο απεσταλμένος του»).

        Σήμερα, τόσο στην Ευρώπη, όσο και στην Αμερική, η Αχμαντίγια Κίνηση εργάζεται δραστήρια πάνω στο πεδίο προβολής και προπαγάνδας υπέρ του Ισλάμ, σημειώνοντας μάλιστα αξιόλογες επιτυχίες.

Ελένη Δραμπάλα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ Γ. ΔΑΚΟΥΡΑ «Συγκριτική Θρησκειολογία», Τα Ασιατικά θρησκεύματα και η προβολή τους, Τόμος Β΄, εκδ. ΕΝΝΟΙΑ, Αθήνα 2007.

Γιόζεφ Γκαίμπελς

Γεννήθηκε ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ το 1897. Υπήρξε Υπουργός Δημόσιου Διαφωτισμού και Προπαγάνδας της Ναζιστικής Γερμανίας από το 1933 μέχρι και το 1945. Ο Γκαίμπελς, ικανός να ξεσηκώνει και να οδηγεί τις μάζες, περιφρονούσε πάντα τους ακροατές του και έμενε έκπληκτος με το πόσο απλά μπορούσε να ασκηθεί έντονη επιρροή στους ανθρώπους γενικώς.

Ο Πάουλ Γιόζεφ Γκαίμπελς (Paul Joseph Goebbels, 29 Οκτωβρίου 1897 - 1 Μαΐου 1945) ήταν Γερμανός πολιτικός και Υπουργός Προπαγάνδας της Ναζιστικής Γερμανίας από το 1933 έως το 1945.

Ι. Παιδικά χρόνια

Ο Γκαίμπελς γεννήθηκε στις 29 Οκτωβρίου του 1897 στην τότε ανεξάρτητη πόλη του Ράιτ (Rheydt), η οποία σήμερα είναι τμήμα του Μενχενγκλάντμπαχ (Mönchengladbach). Ήταν τρίτος γιος του Φρίντριχ (1867-1929), εργοδηγού σε τοπική βιομηχανία υφασμάτων και της Κατερίνας, το γένος Οντενχάουζεν (Odenhausen). Μαζί με τα αδέρφια του Κόνραντ (1895-1949), Χανς (1893-1947), Ελισάβετ (1901-1915) και Μαρία Κατερίνα (γενν. 1910, κατοπινή κληρονόμος του) έλαβε αυστηρή καθολική ανατροφή.

Σε ηλικία τεσσάρων ετών ο Γκαίμπελς, έχοντας προσβληθεί από μυελίτιδα, έμεινε κουτσός από το δεξί πόδι. Αργότερα, θα γράψει ότι "μια ανωτέρα δύναμη τον σημάδεψε με το σωματικό αυτό μειονέκτημα" και ότι προσπάθησε να το αντισταθμίσει σε ολόκληρη την κατοπινή του ζωή. Η αναπηρία και το γεγονός ότι η καταγωγή του στο σχολικό του περιβάλλον θεωρούνταν κατώτερη, ενίσχυσαν τις φιλοδοξίες του. Το 1917 τελείωσε το σχολείο παίρνοντας τους καλύτερους βαθμούς.

ΙΙ. Σπουδές και επαγγέλματα

Ενώ ήθελε να πολεμήσει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εκτιμήθηκε ανίκανος για στρατιωτική θητεία λόγω αναπηρίας. Σπούδασε κατόπιν Λογοτεχνία και Φιλοσοφία στην Βόννη, στο Βύρτσμπουργκ, στο Φράιμπουργκ και στη Χαϊδελβέργη. Αποφοίτησε από την Χαϊδελβέργη το 1921. Οι λογοτεχνικές του φιλοδοξίες, όμως, δεν βρήκαν την επιθυμητή εκτίμηση από πλευράς εκδοτικών οίκων και εφημερίδων. Παρά το γεγονός ότι είχε πρόσφατα αποκτήσει διδακτορικό δίπλωμα, δεν κατάφερε να βρει ανάλογη εργασία στους τομείς των σπουδών του. Οι προσωπικές του αυτές αποτυχίες, όπως και η ήττα της Γερμανίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον οδήγησαν σε αυξανόμενο αποπροσανατολισμό.

Το διάστημα αυτό ασχολήθηκε με διάφορες ιδεολογίες. Ήταν κατά της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, επειδή την θεωρούσε επακόλουθο της γερμανικής ήττας στον Πόλεμο. Έτσι, κινούνταν μεταξύ των διαφόρων ριζοσπαστικών ιδεολογιών (συνηθισμένο φαινόμενο της μεσοπολεμικής Γερμανίας), οι οποίες, με βάση την πτώση των λεγόμενων παλαιών αρχών, προπαγάνδιζαν την δημιουργία νέων κοινωνικών συστημάτων. Οι εθνικοί συντηρητικοί κύκλοι υποστήριζαν την πολεμική οικονομία των σοσιαλιστικών συστημάτων διαχείρισης, αν και με τον περιορισμό ότι μια ελίτ ηγετών (Führerelite) πρέπει να επικρατήσει του υπολοίπου των ανθρώπων.

Η οικονομική του κατωτερότητα στάθηκε αιτία για την στάση του Γκαίμπελς απέναντι στον καπιταλισμό, τον οποίο, το διάστημα εκείνο, θεωρούσε ως το χειρότερο οικονομικό σύστημα. Επίσης, μέχρι το διάστημα εκείνο, δεν υπάρχουν ενδείξεις για ιδιαίτερες αντισημιτικές τάσεις του. Η σύντροφός του Έλζε Γιάνκε (Else Janke) είχε Εβραία μητέρα. Από το 1922 και μετά άρχισε να μελετά όλο και περισσότερο τα γραπτά των Όσβαλντ Σπέγκλερ και Χιούστον Στιούαρτ Τσάμπερλεν. Το 1923 βρήκε εργασία στην Τράπεζα της Δρέσδης (Dresdner Bank), την οποία όμως έχασε μόλις εννέα μήνες αργότερα. Το διάστημα αυτό έγραψε το μυθιστόρημα Michael. Ein deutsches Schicksal in Tagebuchblättern, όπως και διάφορα ανολοκλήρωτα δράματα. Αρχικά δεν βρήκε εκδότη για το βιβλίο του, που δημοσιεύτηκε τελικά το1929 από τον εκδοτικό οίκο του NSDAP Eher. Αφού στις 9 Δεκεμβρίου του 1925 προσχώρησε στο Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα NSDAP με αριθμό μέλους 8762, άρχισε προπαγανδιστική δραστηριότητα στη Ρηνανία και τη Βεστφαλία.

ΙΙΙ. Πολιτική δραστηριότητα

1. Με τον Γκρέγκορ Στράσερ

Μέλος του NSDAP, ο Γκαίμπελς εργάστηκε αρχικά ως γραμματέας του Γκρέγκορ Στράσερ (Gregor Strasser). Με τους αδελφούς Στράσερ άρχισε, από τις 1 Οκτωβρίου 1925, να εκδίδει το περιοδικό Εθνικοσοσιαλιστικές Επιστολές (Nationalsozialistische Briefe). Τα δεξιά ρεύματα του κόμματος κριτικάρισαν τον τρόπο εκφράσεως του Γκαίμπελς ως κομμουνιστικό. Μαζί με τους αδελφούς Στράσερ αντιπροσώπευε την "αριστερή" πτέρυγα του κόμματος, αφού υποστήριζαν περισσότερο σοσιαλιστικές παρά εθνικιστικές απόψεις. Το διάστημα εκείνο ο Γκαίμπελς δεν απέκλειε την γερμανική συμμαχία με την Σοβιετική Ένωση, αφού υπήρχε ο κοινός στόχος της καταπολέμησης του καπιταλισμού. Αναλόγως χαρακτήριζε το Λένιν ως εθνικό απελευθερωτή της Ρωσίας και τον εαυτό του ως Γερμανό κομμουνιστή. Συνεπώς απομακρύνθηκε και από τον Χίτλερ, τον οποίο μέχρι τότε εκτιμούσε πολύ. Δεν δεχόταν όμως το γεγονός ότι ο Χίτλερ δεχόταν δωρεές από βιομηχάνους. Εντούτοις ο ίδιος, εκείνο το διάστημα, όπως γράφει στο ημερολόγιο του, υποστηριζόταν οικονομικά από τον διευθυντή εργοστασίου Άρνολντ. Αντ' αυτού θέλησε να ενισχύσει την πτέρυγα γύρω από τους αδελφούς Στράσερ και να μεταφερθεί η ηγεσία του NSDAP από το Μόναχο στην βόρεια Γερμανία. Ως Πρόεδρο του κόμματος προόριζε τον Γκρέγκορ Στράσερ, ενώ ο Χίτλερ θα παρέμενε επίτιμος Πρόεδρος. (Βλ. Χίτλερ ΕΔΩ)

Ο Χίτλερ, όμως, γνώριζε τον Γκαίμπελς, τον εκτιμούσε ως ικανό δημαγωγό και προσπαθούσε με κάθε τρόπο να τον αποσπάσει από την παράταξη των Στράσερ, πράγμα που τελικά κατάφερε μετά την διάσκεψη της Βαμβέργης (Bamberger Führertagung, 14 Φεβρουαρίου 1926). Αφού μελέτησαν μαζί τα κεφάλαια του βιβλίου του Χίτλερ Ο Αγών μου σχετικά με την οργάνωση και την προπαγάνδα, ο Γκαίμπελς ενθουσιάστηκε από τις απόψεις που εξέφραζε ο Χίτλερ. Ο παλαιός θαυμασμός του Γκαίμπελς φούντωσε και πάλι και στη συνέχεια αναδείχθηκε σε πιστό οπαδό του Χίτλερ.

2. Πρώτες εμφανίσεις στο Βερολίνο

Στα τέλη Οκτωβρίου του 1926 διορίστηκε Γκαουλάιτερ (Gauleiter) στο Βρανδεμβούργο, στο οποίο συμπεριλαμβανόταν και το Βερολίνο. (Αρχηγός Προπαγάνδας παρέμενε ο Γκρέγκορ Στράσερ). Στο Βερολίνο του τέλους της δεκαετίας του 1920 είχαν πλειοψηφία οι σοσιαλδημοκράτες και οι κομμουνιστές. Το NSDAP της γερμανικής πρωτεύουσας ήταν ανοργάνωτο, δίχως αξιόλογη επιρροή και μετά βίας αριθμούσε 500 μέλη. Σύντομα, όμως, ο Γκαίμπελς απέδειξε τις οργανωτικές αλλά και τις δημαγωγικές του ικανότητες, με αποτέλεσμα μέχρι τον Φεβρουάριο του 1927 να κερδίσει 2.600 νέα μέλη καθώς και 500 περίπου υποψήφιους για την SA.

Η μέθοδος του Γκαίμπελς ήταν η πρόκληση και η κατοπινή παρουσίαση του NSDAP ως κινήματος μαρτύρων. Έτσι π.χ. όταν απαγορεύτηκε το τοπικό NSDAP από τον επικεφαλής της Αστυνομίας του Βερολίνου, επειδή ένας ιερέας δέχθηκε άγριο ξυλοδαρμό από άνδρες της SA στις 4 Μαΐου 1927, ο Γκαίμπελς φρόντισε να βρεθεί τις επόμενες μέρες σε αρκετά πρωτοσέλιδα εφημερίδων, όπου παρουσίασε το εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα ως θύμα της κρατικής αυθαιρεσίας. Αφού κατόπιν ίδρυσε λέσχες σε όλη την πόλη, καταστρατηγώντας με τον τρόπο αυτό την απαγόρευση της οργάνωσης, του αφαιρέθηκε η ελευθερία λόγου στον χώρο του Βερολίνου. Ο Γκαίμπελς εκμεταλλεύτηκε και πάλι την ευκαιρία να παρουσιάσει τον εαυτό του θύμα: στην κομματική εφημερίδα "Völkischer Beobachter" (Λαϊκός Παρατηρητής) δημοσιεύτηκε φωτογραφία του που τον έδειχνε σε δεσμά. Επίσης το διάστημα εκείνο ξεκίνησε μια δημαγωγική εκστρατεία κατά του Εβραίου προϊστάμενου της αστυνομίας του Βερολίνου Μπέρνχαρντ Βάις. Ο Βάις αποτελούσε ιδανικό στόχο για την ναζιστική προπαγάνδα: ήταν πολίτης εβραϊκής καταγωγής και εκπρόσωπος της μισητής Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, «αντιπρόσωπος του συστήματος» όπως τον έλεγε ο Γκαίμπελς.

Στις 4 Ιουλίου κυκλοφόρησε για πρώτη φορά η νεοϊδρυθείσα εφημερίδα του, "Der Angriff" (Η Επίθεση), αφού πριν οργάνωσε και πραγματοποίησε αποτελεσματική διαφημιστική εκστρατεία. Την σχεδίασε με πρότυπο τις αριστερές εργατικές εφημερίδες και την χρησιμοποιούσε κυρίως για επιθέσεις κατά των «εκμεταλλευτών». Όταν στις 29 Οκτωβρίου 1927 του χορηγήθηκε πάλι η ελευθερία λόγου, η εφημερίδα έγινε φερέφωνό του. Στην πρώτη σελίδα κάθε έκδοσης ήταν αυτός που συνέγραφε το κύριο άρθρο με σκοπό πάντα να συκοφαντήσει και να δυσφημήσει πολιτικούς αντιπάλους. Εν τω μεταξύ, εξοικειωμένος με την ζωή στην πρωτεύουσα, ο ικανός ρήτορας Γκαίμπελς επιτίθονταν τους αντιπάλους του με ανελέητη ειρωνεία, χρησιμοποιώντας πολλές φορές και το ιδίωμα του Βερολίνου. Επίσης με την εφημερίδα του ο Γκαίμπελς άρχισε να κάνει ανταγωνισμό τον κομματικό αρχηγό προπαγάνδας Γκρέγκορ Στράσερ, ο οποίος εξέδιδε ήδη την "Berliner Arbeiter-Zeitung" (Εργατική Εφημερίδα του Βερολίνου). Αρκετές φορές οι πωλητές των δυο αυτών εφημερίδων έρχονταν σε ανοικτή σύγκρουση μεταξύ τους.

3. Επικεφαλής της Προπαγάνδας

Στις 27 Απριλίου 1930 ορίστηκε από τον Χίτλερ ως επικεφαλής της Προπαγάνδας του Ράιχ (Reichspropagandaleiter), αρμόδιος, δηλαδή, του NSDAP για τον Τύπο, τις κινηματογραφικές ταινίες, τη Ραδιοφωνία και την Εθνική Παιδεία. Άρχισε να διοργανώνει τις γνωστές του μαζικές εκδηλώσεις, στα πλαίσια των οποίων, σαν ομιλητής, συνοδευόταν στην αίθουσα από φρουρούς και σημαιοφόρους. Επειδή ήταν αδύνατο να μιλήσει ο ίδιος σε όλες τις εκδηλώσεις, δημιούργησε τμήμα ομιλητών, οι οποίοι ελάμβαναν ακριβείς οδηγίες και βρίσκονταν πάντα υπό αυστηρή παρακολούθηση κατά την διάρκεια των εκδηλώσεων στις οποίες αντιπροσώπευαν τον Γκαίμπελς.

Εκτός από την Προπαγάνδα, προώθησε και οργάνωσε την τρομοκρατία μέσω της παραστρατιωτικής οργάνωσης των SA. Σε άρθρα του εμφάνιζε τους άνδρες της SA ως ήρωες. Ειδικά ο θάνατος του 23χρονου SA Χορστ Βέσελ (Horst Wessel) αποτέλεσε ευκαιρία για τον Γκαίμπελς να πλάσει έναν «ήρωα μέσα από τον λαό». Οργάνωσε μια πομπώδη κηδεία και στην κατοπινή του ομιλία δημιούργησε τον μύθο του «ήρωα και μάρτυρα του Τρίτου Ράιχ» Χορστ Βέσελ, ο οποίος στην πραγματικότητα πυροβολήθηκε από τον Άλμπρεχτ Χέλερ (Albrecht Höhler), τον παλαιότερο προστάτη της αρραβωνιαστικιάς του Έρνα Γιένικε (Erna Jänicke), μιας πρώην πόρνης.

Ο Γκαίμπελς, ικανός να ξεσηκώνει και να οδηγεί τις μάζες, περιφρονούσε πάντα τους ακροατές του και έμενε έκπληκτος με το πόσο απλά μπορούσε να ασκηθεί έντονη επιρροή στους ανθρώπους γενικώς.

4. Υπονόμευση της Δημοκρατίας

Στόχος της δραστηριότητας του Γκαίμπελς ήταν να οδηγήσει το NSDAP στην εξουσία με κάθε μέσο που επέτρεπε το δημοκρατικό Κράτος δικαίου και να ακυρώσει κατόπιν τη δημοκρατική συνταγματική δομή του. Γράφει σχετικά, το 1928, στο άρθρο του στην εφημερίδα Der Angriff, 30 Απριλίου 1928, σελ. 1): "Was wollen wir im Reichstag" (Τι θέλουμε στην Βουλή): 

Wir gehen in den Reichstag hinein, um uns im Waffenarsenal der Demokratie mit deren eigenen Waffen zu versorgen. Wir werden Reichstagsabgeordnete, um die Weimarer Gesinnung mit ihrer eigenen Unterstützung lahm zu legen. Wenn die Demokratie so dumm ist, uns für diesen Bärendienst Freifahrkarten und Diäten zu geben, so ist das ihre Sache. ... Uns ist jedes gesetzliche Mittel recht, den Zustand von heute zu revolutionieren. Wenn es uns gelingt, bei diesen Wahlen sechzig bis siebzig Agitatoren und Organisatoren unserer Partei in die verschiedenen Parlamente hineinzustecken, so wird der Staat selbst in Zukunft unseren Kampfapparat ausstatten und besolden. ... Auch Mussolini ging ins Parlament. Trotzdem marschierte er nicht lange darauf mit seinen Schwarzhemden nach Rom. ... Wir kommen als Feinde! Wie der Wolf in die Schafherde einbricht, so kommen wir. Jetzt seid Ihr nicht mehr unter Euch! Und so werdet Ihr keine reine Freude an uns haben!

Θα μπούμε στο Ράιχσταγκ για να εφοδιαστούμε από το οπλοστάσιο της δημοκρατίας με τα όπλα της. Θα γίνουμε βουλευτές για να εξουδετερώσουμε το πνεύμα της Βαϊμάρης χρησιμοποιώντας το ίδιο. Εάν η δημοκρατία είναι τόσο ηλίθια ώστε να μας δώσει το ελεύθερο, και μάλιστα και βουλευτική αποζημίωση για αυτό, είναι θέμα δικό της. ... Κάθε νομικό μέσο μάς είναι ευπρόσδεκτο για την ανατροπή των σημερινών καταστάσεων. Εάν πετύχουμε στις εκλογές να βάλουμε εξήντα έως εβδομήντα αγκιτάτορες του κόμματος στα διάφορα κοινοβούλια, μελλοντικά το ίδιο το κράτος θα εξοπλίσει και θα υποστηρίξει οικονομικά τον αγώνα μας. ... Και ο Μουσολίνι είχε μπει στο κοινοβούλιο. Κι όμως δεν άργησε να οργανώσει την πορεία προς τη Ρώμη. ... Ερχόμαστε ως εχθροί! Όπως ο λύκος που πέφτει σε κοπάδι προβάτων, έτσι ερχόμαστε. Τώρα δεν είστε πλέον μεταξύ σας! Και δε θα έχετε μεγάλη χαρά με εμάς!

Αναλόγως κινητοποίησε ολόκληρο το Κόμμα για τις κοινοβουλευτικές εκλογές στις 14 Σεπτεμβρίου 1930. Ανακοίνωσε δημοσίως το στόχο των Εθνικοσοσιαλιστών να αποκτήσουν 40 έδρες στη νέα Βουλή. Στα πλαίσια του προεκλογικού αγώνα, ο ίδιος και άλλοι εκλεγμένοι ομιλητές μίλησαν σε περισσότερες από 6.000 εκδηλώσεις, ενώ αμέτρητες αφίσες σε όλη τη Γερμανία έκαναν γνωστό το εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα. Ο αριθμός πωλήσεων των εφημερίδων του NSDAP πολλαπλασιάστηκε.

Αποτέλεσμα των εκλογών: Ο Χίτλερ πήρε το 18 τοις εκατό των ψήφων, αποκτώντας έτσι 107 έδρες στο Ράιχσταγκ. Η δύναμη του Γκαίμπελς αυξήθηκε, αφού από εδώ και εμπρός αρκετοί βιομήχανοι έκαναν μεγάλες δωρεές και χρηματοδοτούσαν, έτσι, την προπαγάνδα του. Έτσι π.χ. η Der Angriff έγινε ημερήσια εφημερίδα. Η επιτυχία στις εκλογές δεν άρκεσε για να αποδόσει την επιθυμητή δύναμη εξουσίας στο NSDAP. Από τη στιγμή αυτή και εφεξής ο Γκαίμπελς οργάνωνε τις προεκλογικές εκστρατείες στις εκλογές των κρατιδίων ακολουθώντας την γνωστή του στρατηγική. Πρωτόγνωρη ήταν η πρόσκλησή του στον Καγκελάριο Χάινριχ Μπρύνινγκ για φραστική αναμέτρηση, πράγμα πρωτοφανές την εποχή εκείνη. Ο Μπρύνινγκ, όμως, δεν δέχτηκε. Το NSDAP είχε τελικά μεγάλες επιτυχίες στις κρατιδιακές εκλογές της Βυρτεμβέργης, της Βαυαρίας και της Πρωσίας. Ο Γκαίμπελς δεν περιοριζόταν μονάχα στην εκλογική προπαγάνδα. Εξακολουθούσε να χρησιμοποιεί την πρόκληση και την τρομοκρατία, χρησιμοποιώντας συχνά την παραστρατιωτική οργάνωση του NSDAP, την Sturmabteilung (SA). Ακόμη και στο Ράιχσταγκ σημειώνονταν συχνά επεισόδια βίας.

Η πυρκαϊά του Ράιχσταγκ. 

Φωτ. Deutsches Bundesarchiv

ΚΛΙΚ για μεγέθυνση

Στις 30 Ιανουαρίου 1933 τελικά οι εθνικοσοσιαλιστές είχαν σημαντική επιτυχία: ο πρόεδρος του Ράιχ Χίντενμπουργκ κάλεσε τον Χίτλερ να αναλάβει την Καγκελαρία. Στις κατοπινές παρελάσεις της Sturmabteilung στο Βερολίνο, ο Γκαίμπελς βρισκόταν πάντα πίσω από τον νέο καγκελάριο. Από το ημερολόγιό του διακρίνονται τα εξής αποσπάσματα: "Δημιουργήθηκε το νέο Ράιχ. ... Πετύχαμε το στόχο μας. Η γερμανική επανάσταση αρχίζει." Επίσης είπε: "Θα μας βγάλουν από εδώ μονάχα νεκρούς."

(Βλ. Έναρξη ναζιστικής δικτατορίας μέχρι την κατάρρευσή της ΕΔΩ)

Στις 27 Φεβρουαρίου 1933 πραγματοποιείται ο περίφημος "Εμπρησμός του Ράιχσταγκ" από πράκτορες του NSDAP. Σύμφωνα με την κατάθεση του Χανς Γκισέβιους (Hans Gisevius), αξιωματούχου του Πρωσσικού Υπουργείου Εσωτερικών, στη Δίκη της Νυρεμβέργης, "...η ιδέα του εμπρησμού του Ράιχσταγκ ανήκε στον Γιόζεφ Γκαίμπελς...".

IV. Υπουργός Προπαγάνδας

Ο Γκαίμπελς δεν ανέλαβε αμέσως υπουργικό θώκο, επειδή έτσι είχε συμφωνήσει ο νέος Καγγελάριος στις διαπραγματεύσεις του με τον Πρόεδρο και τα υπόλοιπα συντηρητικά Κόμματα. Ωστόσο, ένα Κόμμα με τις αρχές και τις πρακτικές του NSDAP δεν αναμενόταν να τηρήσει τις αρχικές συμφωνίες. Ο Χίτλερ γνώριζε πόσα όφειλε στην Προπαγάνδα για την άνοδό του στην εξουσία. Ο Γκαίμπελς είχε, άτυπα, ήδη εξουσιάσει την κρατική ραδιοφωνία, κάνοντας μια ραδιοφωνική περιγραφή της λαμπαδηδρομίας που οργανώθηκε για την ανάληψη της Καγκελαρίας από τον Χίτλερ. Στις 13 Μαρτίου του 1933 ο Χίτλερ, αδιαφορώντας για τις συμφωνίες του, ονόμασε τον Γκαίμπελς "Υπουργό Λαϊκής Διαφώτισης και Προπαγάνδας" (Volksaufklärung und Propaganda), κάνοντάς τον έτσι μέλος της Κυβέρνησης. Το νέο Υπουργείο στεγάστηκε στην Βίλχελμστράσσε (Wilhelmstrasse), στο παλαιό ανάκτορο του Λεοπόλδου, απέναντι από το γραφείο του Φύρερ στην Καγκελαρία. Στόχος του νέου Υπουργείου (και της ηγεσίας του) ήταν ο έλεγχος της πνευματικής και πολιτιστικής ζωής του Ράιχ. Πράγματι, το Υπουργείο ασκούσε απόλυτο έλεγχο στον Τύπο, το ραδιόφωνο, το θέατρο και τον κινηματογράφο. Ο Γκαίμπελς εκμεταλλεύθηκε τη νέα του θέση για να εκδώσει το μυθιστόρημά του "Michael", το οποίο είχε μείνει ανέκδοτο, και να ανεβάσει το θεατρικό έργο "Ο Περιπλανώμενος" (με σαφείς αναφορές στον Ιησού Χριστό), με πολύ μικρή επιτυχία. Αυτό δεν τον εμπόδισε να κάψει περίπου 20.000 βιβλία συγγραφέων Εβραϊκής καταγωγής στις 3 Μαΐου στην πλατεία της Όπερας. Ανάμεσα στα βιβλία που κάηκαν ήταν αυτά των Άλμπερτ Αϊνστάιν, Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, Στέφαν Τσβάιχ, Τόμας Μαν (Γερμανοί), Τζακ Λόντον, Έλεν Κέλλερ, Η. Ουέλς, Αντρέ Ζιντ Εμίλ Ζολά κ. ά. (μη Γερμανοί). Σύντομα, το Υπουργείο δημιούργησε αντίστοιχα Επιμελητήρια για τον Τύπο, τις εκδόσεις, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο, την μουσική, το θέατρο, τις εικαστικές τέχνες και την λογοτεχνία, με εντολές σχετικές με την εκκαθάριση "όλων των εβραϊκής προέλευσης έργων, την ατονική μουσική και την αφηρημένη τέχνη". Συνέπεια αυτής της πολιτικής ήταν η μαζική μετανάστευση όλων των Εβραϊκής καταγωγής καλλιτεχνών και ενασχολούμενων με τα ΜΜΕ, οι οποίοι αντιμετώπιζαν ανοικτά πλέον το ενδεχόμενο εγκλεισμού τους σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Το ίδιο συνέβη και με πολλές προσωπικότητες της πνευματικής ζωής που δεν πρόσκεινταν στην Ναζιστική ιδεολογία: Είτε εξαναγκάσθηκαν να φύγουν είτε η "φωνή" τους, μέσω του έργου τους, φιμώθηκε ολοσχερώς: Κανείς πνευματικός άνθρωπος δεν μπορούσε να εκθέσει την τέχνη του ή να δημοσιεύσει τα έργα του, αν δεν ήταν μέλος του αντίστοιχου Επιμελητηρίου και η είσοδος σε αυτό εξασφαλιζόταν με την "επίδειξη καλής διαγωγής", δηλ. δράσης αρεστής στο καθεστώς. Ο Γκαίμπελς είχε αναγκαστεί να λογοκρίνει ορισμένους δημιουργούς, όπως ο συνθέτης Πάουλ Χίντεμιτ, παρά το ότι ο ίδιος ήταν οπαδός της σύγχρονης τέχνης και μουσικής, υπακούοντας στις εντολές του Χίτλερ, ο οποίος απεχθανόταν τη μουσική του. Παρόλ' αυτά, ο Γκαίμπελς άφησε σχετική ελευθερία σε ορισμένες κινηματογραφικές παραγωγές (κυρίως κωμωδίες), αναγνωρίζοντας ότι ο απλός πολίτης είχε ανάγκη να "ξεφεύγει" από την καθημερινότητα και τον κατακλυσμό προπαγανδιστικού υλικού που δεχόταν. Βοηθήθηκε σε αυτό από το γεγονός ότι στον Χίτλερ άρεσε πολύ ο Μίκυ Μάους. Παράλληλα και για να διαδώσει όσο το δυνατόν περισσότερο τις προπαγανδιστικές του καμπάνιες, πίεσε τη βιομηχανία να κατασκευάσει φθηνά ραδιόφωνα, κι έτσι όλες οι γερμανικές οικογένειες διέθεταν ραδιόφωνο - ιδιαίτερα χρήσιμη συσκευή για την προπαγάνδα του. Οργάνωνε, επίσης, δωρεάν συναυλίες σε εργασιακούς χώρους, εκθέσεις εικαστικών τεχνών και δημιούργησε κινητές κινηματογραφικές μονάδες που επισκέπτονταν τα μικρά μέρη. Με όλα αυτά εξυπηρετούσε τους σκοπούς της προπαγάνδας.

Η οικογένεια Γκαίμπελς. 

Φωτ. Deutsches Bundesarchiv

ΚΛΙΚ για μεγέθυνση

Ο ίδιος αρχικά δεν είχε εκδηλώσει ιδιαίτερες αντισημιτικές τάσεις - ειρωνευόταν μάλιστα τον Γιούλιους Στράιχερ για τον "πρωτόγονο" αντισημιτισμό του, όταν όμως έγινε πλέον πιστός οπαδός και ιδεολογικός ακόλουθος του Χίτλερ, εξεδήλωσε ισχυρές αντισημιτικές τάσεις, σχεδόν στον ίδιο βαθμό με του Στράιχερ, τον οποίο ειρωνευόταν. Ο Γκαίμπελς απέδειξε, πάντως, ότι ήξερε να χειρίζεται τον Φύρερ του, όταν παίρνοντας αφορμή από τη δολοφονία του Ερνστ φομ Ρατ κατάφερε να τον πείσει να εξαπολυθεί το πογκρόμ που έμεινε στην Ιστορία ως Η Νύχτα των Κρυστάλλων. Αυτό ενδέχεται να έγινε για να αποκτήσει και πάλι την αρχική εμπιστοσύνη και εύνοια του Χίτλερ, η οποία είχε κλονισθεί to 1937, όταν ο Γκαίμπελς είχε μια ερωτική ιστορία με τη ηθοποιό Λίντα Μπαάροβα (Lída Baarová), Τσεχικής καταγωγής. Η ιστορία αυτή στοίχισε στην ηθοποιό τον γάμο της, ενώ η σύζυγος του Γκαίμπελς, Μάγδα, παραπονέθηκε στον Χίτλερ. Αυτός, ο οποίος συμπαθούσε ιδιαίτερα τόσο τη Μάγδα όσο και τα παιδιά της οικογένειας και παράλληλα ήταν ιδιαίτερα συντηρητικός σε σεξουαλικά θέματα, του έκανε σφοδρές παρατηρήσεις και του ζήτησε να διακόψει τον παράνομο δεσμό του. Ο Γκαίμπελς απάντησε με την παραίτησή του, την οποία ο Χίτλερ απέρριψε, οδηγώντας τον σε απόπειρα αυτοκτονίας (15 Οκτωβρίου). Ο Χίτλερ φρόντισε να αποπέμψει από την Γερμανία την Λίντα. Η περίπτωση αυτή, ωστόσο, δεν σταμάτησε την τάση του να κυνηγά γυναίκες, όπως αναφέρει ο Άρτουρ Άξμαν, επικεφαλής της Χιτλερικής Νεολαίας.

Ο Γκαίμπελς παρέμεινε ένας από τους ελάχιστους Ναζί που είχαν άμεση πρόσβαση στον Χίτλερ. Στις οικονομικές ατασθαλίες του - που δεν ήταν, άλλωστε, ο μοναδικός που τις διέπραττε - ο Χίτλερ εκώφευε. Πριν αναλάβει Υπουργός διέθετε μόνο το πενιχρό εισόδημα από τη βουλευτική του ιδιότητα. Κατά τη διάρκεια της θητείας του απέκτησε οικονομική ευμάρεια και κατείχε δύο πολυτελείς εξοχικές κατοικίες, μία στη λίμνη Κόσταντς και μία στη λίμνη Βάνζεε. Αν και ήταν στον στενό κύκλο του δικτάτορα, ο Χίτλερ παρέμενε πιστός στην αρχή "καθένας πρέπει να γνωρίζει μόνον όσα τον αφορούν". Έτσι, σχεδόν ποτέ δεν τον πληροφορούσε για τις προθέσεις του ή για στρατιωτικής φύσεως ζητήματα και ο Γκαίμπελς μάθαινε τις αποφάσεις και τι μέλλει γενέσθαι μέσω τρίτων. Αυτό, όμως, δεν τον εμπόδιζε να συνεχίζει την ορθή εκτέλεση των καθηκόντων του: Αυτός είχε αναλάβει να "πείσει" το γερμανικό έθνος για την αναγκαιότητα του πολέμου και των κατακτήσεων και την απόκτηση "ζωτικού χώρου" (Lebensraum). Η εισβολή στη Ρωσία αναγγέλλεται ραδιοφωνικά από τον Γκαίμπελς, με την ανάγνωση μιας δήλωσης του Χίτλερ, η οποία τελειώνει με τη φράση "... αποφάσισα να παραδώσω ξανά τις τύχες του Ράιχ στα χέρια των στρατιωτών μας". Όταν η 17η Στρατιά, καταλαμβάνοντας την πόλη Λέμπεργκ της Ουκρανίας, βρίσκει αρκετές εκατοντάδες Ουκρανών εθνικιστών, τους οποίους οι Ρώσοι είχαν εκτελέσει για να μη συμμαχήσουν με τους Ναζί, ο Γκαίμπελς σπεύδει αεροπορικώς επί τόπου και επιστρέφοντας κάνει ο ίδιος σε ραδιοφωνική εκπομπή την περιγραφή των όσων είδε: "...είμαι καταγανακτισμένος, λιποθυμώ από τη φρίκη που νιώθω...". Η προπαγάνδα του Δόκτορος έχει επιτύχει, και για το σημείο αυτό, τον σκοπό της: Να καταδείξει ότι ο πόλεμος εναντίον της Ρωσίας είναι πόλεμος ιδεολογικός, όπως είχε διακηρύξει ο Φύρερ στους στρατιωτικούς του ηγέτες αμέσως πριν την έναρξή του. Η εκμετάλλευση του ραδιοφώνου ως προπαγανδιστικού μέσου θα συνεχισθεί καθ' όλη τη διάρκεια του Πολέμου. Ακόμη και στις ημέρες της κατάρρευσης του Ναζιστικού καθεστώτος, ο υφυπουργός του Γκαίμπελς Νάουμαν θα ουρλιάζει κυριολεκτικά από το ραδιόφωνο ότι "οι Σοβιετικοί που τόλμησαν να εισέλθουν στο Βερολίνο θα συντριβούν".

Όπως είναι φυσικό, ο Γκαίμπελς δεν έμεινε εκτός των ενδοκομματικών συγκρούσεων. Επειδή στις αρμοδιότητές του ήταν η διατήρηση υψηλού ηθικού στον πληθυσμό, προσπάθησε με κάθε τρόπο να το επιτύχει, παρέχοντας αυξήσεις σε μισθούς και μεριμνώντας τόσο για την καλής ποιότητας σίτιση όσο και για τη στέγαση, ώστε να εξασφαλίζεται υψηλή παραγωγικότητα. Μοιραία, ήλθε σε σύγκρουση με τον δημιουργό του Τετραετούς Σχεδίου, τον Χέρμαν Γκέρινγκ, προσπαθώντας να τον υποσκελίσει. Ο Χίμλερ, που είχε επίσης τον ίδιο στόχο, έγινε ψευδοσύμμαχός του (καθώς δεν εμπιστευόταν κανένα). Πραγματικό σύμμαχο βρήκε ο Γκαίμπελς στο πρόσωπο του Άλμπερτ Σπέερ, ο οποίος ενδιαφερόταν εξίσου για την υψηλή παραγωγικότητα της γερμανικής βιομηχανίας. Δεν κατάφεραν, ωστόσο, να πείσουν τον Χίτλερ να απομακρύνει τον Γκέρινγκ.

Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στην Αθήνα, 

τον Σεπτέμβριο του 1936

ΚΛΙΚ για μεγέθυνση

Καθώς ο πόλεμος εξελισσόταν δυσμενώς για τη Γερμανία, ο Χίτλερ αραίωσε τόσο τις δημόσιες εμφανίσεις του όσο και την παρουσία του στο ραδιόφωνο. Το κενό αυτό κλήθηκε να καλύψει ο Γκαίμπελς, ο οποίος έγινε έτσι το πρόσωπο και η φωνή του καθεστώτος στη χώρα. Οι ενδοκομματικές συγκρούσεις συνεχίσθηκαν με τον Γκαίμπελς να αλλάζει πλευρό, ύστερα από την πανωλεθρία του Στάλινγκραντ υποστηρίζοντας τον Γκέρινγκ απέναντι στον Χίμλερ και τον Μάρτιν Μπόρμαν, ο οποίος εποφθαλμιούσε το αξίωμα του Φύρερ και προτείνοντας τον Γκέρινγκ ως επικεφαλής της Κυβέρνησης. Και πάλι δεν έπεισε τον Χίτλερ, παρά το γεγονός ότι ο Γκέρινγκ ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στα ευρύτερα λαϊκά στρώματα. Τη δεδομένη στιγμή, ο Χίτλερ αναζητούσε ένα πρόσωπο για να του φορτώσει τις αποτυχίες του και η αυξανόμενη αδράνεια και διαφθορά του Στρατάρχη του Ράιχ του προσέφεραν αυτό ακριβώς που ζητούσε.

Στις 18 Φεβρουαρίου 1943 ο Γκαίμπελς έχοντας χάσει τη δυνατότητα να επηρεάζει άμεσα τις πολιτικές αποφάσεις σε ανώτατο επίπεδο, υποσκελισμένος από τους Χίμλερ και Γκέρινγκ, κάνει μια ακόμη προσπάθεια να βρεθεί στο κέντρο των αποφάσεων αυτών. Εκφωνεί ένα λόγο στο Σπορτσπαλάτς (Sportspalaz), στον οποίο ξεσηκώνει το ακροατήριό του με βάση τα εξής τρία σημεία: (α) Αν η Βέρμαχτ δεν καταφέρει να απομακρύνει τον Σοβιετικό κίνδυνο στο Ανατολικό μέτωπο, σύντομα η Γερμανία θα προσδεθεί στο άρμα του Μπολσεβικισμού, για να ακολουθήσει, αργότερα, ολόκληρη η Ευρώπη (β) Μόνον ο γερμανικός λαός και οι γερμανικές ένοπλες δυνάμεις είχαν τη δυνατότητα να αποκρούσουν αυτόν τον κίνδυνο (γ) Ο λαός και ο στρατός όφειλαν να δράσουν αμέσως, καθώς ακόμη και η παραμικρή καθυστέρηση θα μπορούσε να αποβεί μοιραία. Κήρυξε, έτσι, έναν ολοκληρωτικό πόλεμο, στον οποίο έπρεπε να συμμετέχουν όλοι οι Γερμανοί, καθένας με τον τρόπο του και τις δυνατότητές του, ώστε ο γερμανικός στρατός να ενδυναμωθεί τόσο σε άνδρες όσο και σε υλικό. Ο Σπέερ τον υποστήριξε, ωστόσο ο στόχος του δεν επιτεύχθηκε, αν και παραπονέθηκε ότι υπήρχε ολοσχερής έλλειψη κατευθυντήριας πολιτικής στο εσωτερικό της χώρας. Δεν ήταν, όμως, δυνατό ούτε να ασκήσει κριτική ούτε να αντιταχθεί στις αποφάσεις του Χίτλερ, ο οποίος μέχρι το θάνατό του παρέμεινε πιστός στην "Führerprinzip" ("Αρχή του Ηγέτη"). Λίγο αργότερα, πάντως, πέτυχε να του ανατεθεί η θέση του Πληρεξουσίου του Ολοκληρωτικού Πολέμου.

Ο Γκαίμπελς χωρίς να είναι από τους αρχιτέκτονες του Ολοκαυτώματος, γνώριζε λεπτομερώς γι' αυτό και ήταν ο εισηγητής της "απο-εβραιοποίησης" των τριών μεγάλων πόλεων του Ράιχ: Βερολίνου, Βιέννης και Πράγας. Με την υποστήριξη του Ράινχαρντ Χάιντριχ έλαβε το πράσινο φως από τον Χίτλερ. Παραπονιόταν, όμως, όπως γράφει στο ημερολόγιό του γιατί ενώ "η Γερμανία δίνει τον υπερ πάντων αγώνα στο ανατολικό μέτωπο, υπάρχουν ακόμη 40.000 Εβραίοι στο Βερολίνο". Συνέχισε να πιέζει για την εφαρμογή της Τελικής Λύσης, που είχε αποφασισθεί, ερήμην του ίδιου και του Υπουργείου του, στη Διάσκεψη της Βάνζεε.

Στην κατάρρευση του καθεστώτος

Ο δόκτωρ ήταν αρκετά έξυπνος και διορατικός για να αντιληφθεί ότι, μετά την ήττα του Σταλινγκραντ, η Γερμανία θα κατέρρεε. Ωστόσο, η προπαγανδιστική του δράση δεν σταματά: Διακηρύσσει, με κάθε διαθέσιμο μέσον, ότι η Γερμανία διαθέτει μυστικά όπλα, με τα οποία θα κατατροπώσει τους αντιπάλους της. Αναφερόταν στο υπερταχύ αεροσκάφος (το πρώτο αεριωθούμενο μαχητικό) Messerschmitt Me-262, τον νέο τύπο υποβρυχίου U-Boot XXI και τις ιπτάμενες βόμβες V-1 και V-2. Τα σχέδια αυτών των όπλων είναι γεγονός ότι υπάρχουν, ωστόσο η παραγωγή και εκμετάλλευσή τους στα πεδία των μαχών είναι αμφίβολο αν θα πραγματοποιηθούν ποτέ. Ο στόχος επιτυγχάνεται: Το ηθικό του λαού αναπτερώνεται, αν και το ηθικό του ίδιου έχει υποστεί σημαντική ρωγμή, καθώς αποτυγχάνει να πείσει τον Φύρερ του να ξεκινήσει διαπραγματευτικές προσπάθειες με τους αντιπάλους του και στα δύο μέτωπα: Ο Χίτλερ, ενώ δεν απορρίπτει την ιδέα, του δηλώνει ότι αυτό δεν πρόκειται ποτέ να γίνει, αν πρώτα δεν επιτευχθούν, από γερμανικής πλευράς, σημαντικές νίκες στα δύο μέτωπα, ώστε να διαπραγματευθεί ως ίσος προς ίσο. Μετά την ήττα στο Κουρσκ κάθε τέτοια πιθανότητα εκλείπει. Ο Γκαίμπελς δεν εγκαταλείπει τις προσπάθειές του ούτε παραμελεί τα καθήκοντά του. Στις 12 Απριλίου του 1945 επισκέπτεται το Στρατηγείο της 9ης Στρατιάς (απέχει πλέον μόλις 60 km από το Βερολίνο) και εκφωνεί ενώπιον των ανώτατων αξιωματικών της ένα λόγο με το προσφιλές θέμα του Χίτλερ: Τον θάνατο της τσαρίνας Ελισάβετ και την αντικατάστασή της από τον Πέτρο Γ', θαυμαστή του Πρώσσου Βασιλέα Φρειδερίκου του Β΄, ο οποίος ανατρέπει την συμμαχία ενώπιον της οποίας η Πρωσία θα ήταν αναγκασμένη να υποκύψει. Ο λόγος του αφήνει παγερά αδιάφορους τους αξιωματικούς, οι οποίοι είναι σε θέση να γνωρίζουν καλύτερα από τον καθένα την κατάσταση που επικρατεί. Ο δόκτωρ επιστρέφει στο Βερολίνο και στο γραφείο του και, μόλις ενημερώνεται για τα τρέχοντα γεγονότα, καλεί στο τηλέφωνο τον Διοικητή της Στρατιάς, στρατηγό Τέοντορ Μπούσσε. Μόλις αυτός έρχεται στο ακουστικό, ακούει τον Γκαίμπελς, έξαλλο από χαρά, να του λέει: "Η τσαρίνα πέθανε, στρατηγέ! Η τσαρίνα πέθανε!". Με αυτό τον τρόπο, χαρακτηριστικό της προπαγανδιστικής του δεινότητας, ανήγγειλε στον στρατηγό Μπούσσε τον θάνατο του Προέδρου των ΗΠΑ Φραγκλίνου Ρούζβελτ.

Στις 23 Απριλίου απευθύνει, μέσω ραδιοφώνου, το ακόλουθο κάλεσμα στο λαό του Βερολίνου:

"Σας καλώ να πολεμήσετε για την πόλη σας. Πολεμήστε με ό,τι μέσο διαθέτετε, για χάρη των γυναικών και των παιδιών σας, των μητέρων και των πατέρων σας. Τα όπλα σας θα υπερασπίσουν ό,τι μέχρι σήμερα θεωρούμε αγαπημένο, αλλά και τις επερχόμενες γενεές. Να έχετε θάρρος και υπερηφάνεια: Να είστε επινοητικοί και επιδέξιοι! Ο Γκαουλάιτερ σας θα βρίσκεται ανάμεσά σας. Αυτός και οι σύντροφοί του θα παραμείνουν μαζί σας. Η σύζυγος και τα παιδιά του είναι κι αυτοί εδώ. Ο άνθρωπος που κάποτε άλωσε την πόλη με 200 μόνον άνδρες θα χρησιμοποιήσει τώρα όλα τα μέσα για να γαλβανίσει την άμυνα της πρωτεύουσας. Η Μάχη του Βερολίνου πρέπει να είναι το σινιάλο που θα ξεσηκώσει ολόκληρο το έθνος σε μάχη...".

Στις 20 Απριλίου είναι τα γενέθλια του Φύρερ. Ο δόκτωρ εκφωνεί ένα διθυραμβικό λόγο στο ραδιόφωνο και προσπαθεί να εμφυσήσει και πάλι τον αέρα της τελικής νίκης στον κόσμο. Μέχρις ενός σημείου το καταφέρνει, ωστόσο την επόμενη, στη σύσκεψη που γίνεται καθημερινά στο Υπουργείο Προπαγάνδας, εμφανίζεται μπροστά στους υφισταμένους του ένας έξαλλος Υπουργός, ο οποίος τους κραυγάζει: "Το παν απώλετο!". Συνεχίζει υβρίζοντας το γερμανικό λαό, ο οποίος "..αφήνει να βιάζουν τις γυναίκες του, να ατιμάζουν τη γη και την περιουσία του... δεν είναι άξιος για τον Εθνικοσοσιαλισμό...". Μόνον ένας από τους υφισταμένους του αντιδρά, ο επικεφαλής της ραδιοφωνίας Χανς Φρίτσε (Hans Fritsche), αντιτείνοντας ότι οι Γερμανοί πολέμησαν και πολεμούν γενναία απέναντι σε συντριπτικούς αντιπάλους. Ο Γκαίμπελς τον αγνοεί και, απευθυνόμενος σε όλους, τους απειλεί: "...Κανείς δεν σας ανάγκασε να δουλέψετε μαζί μου! Τώρα τα λαιμάκια σας θα κοπούν!". Ύστερα εγκαταλείπει απότομα την αίθουσα ουρλιάζοντας "Καταρρέουμε... θα παρασύρουμε μαζί μας την ανθρωπότητα!".

Φεύγοντας από εκεί επιστρέφει στο Καταφύγιο του Χίτλερ, στο υπόγειο της Καγκελαρίας. Αρνείται να το εγκαταλείψει, σημειώνοντας στο ημερολόγιό του: "... Πάντα υπάκουα στις εντολές του Φύρερ. Αυτή τη φορά όμως όχι. Αν έφευγα τώρα θα ήμουν αναγκασμένος να περάσω την υπόλοιπη ζωή μου νιώθοντας ντροπή και ότι δεν υπήρξα τίποτε περισσότερο από ένα χυδαίο τραμπούκο". Ο δόκτωρ παρίσταται ως μάρτυς στον γάμο του Χίτλερ με την Εύα Μπράουν. Υπαγορεύει την πολιτική του διαθήκη, ως συμπλήρωμα σε αυτήν του Φύρερ του. Στην πολιτική του διαθήκη ο Χίτλερ ονόμαζε τον Γκαίμπελς "Reichskanzler des Großdeutsches Reiches" (Καγκελάριο του Κράτους της Μείζονος Γερμανίας), αξίωμα που ο δόκτωρ θα κρατήσει για μία μόνον ημέρα. Η σύζυγός του Μάγδα και τα παιδιά τους βρίσκονται και αυτοί εκεί, με την μητέρα τους να έχει αμετάκλητα αποφασίσει ολόκληρη η οικογένεια να μοιρασθεί την τύχη του Φύρερ της, καθώς "ζωή χωρίς Εθνικοσοσιαλισμό δεν είναι νοητή", σύμφωνα με την Μάγδα Γκαίμπελς. Την επομένη της αυτοκτονίας του Χίτλερ και της συζύγου του, την 1η Μαΐου, η Μάγδα φονεύει τα παιδιά τους με δηλητήριο στον ύπνο τους και στη συνέχεια ανεβαίνουν και οι δύο στον κήπο της Καγκελαρίας, όπου ο Hauptsturmführer των SS Γκίντερ Σβέγκερμαν (Günther Schwägermann) τους εκτελεί με περίστροφο. Οι άνδρες της φρουράς αποπειρώνται να αποτεφρώσουν τις σορούς. Η βενζίνη που διαθέτουν, όμως, είναι σε ανεπαρκή ποσότητα για κάτι τέτοιο. Οι σοροί καίγονται, αλλά όχι μέχρις αδυναμίας αναγνωρίσεως. Οι Σοβιετικοί θα βρουν τα σώματα και θα τα αναγνωρίσουν - παίρνοντας και τις σχετικές φωτογραφίες.

ΠΗΓΗ: https://el.wikipedia.org

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Η χειραγώγηση των μαζών - Από τον Freud στην Προπαγάνδα

Ίσως την εποχή της επιφανειακής λατρείας του εαυτού να ακολουθήσει μια νέα εποχή, εκείνη της ανακάλυψης του άλλου, του πιο αληθινού Εαυτού που κατοικεί μέσα μας, και περιμένει. 

Από τον Freud στην Προπαγάνδα.

• Ποια σχέση μπορεί να έχουν όλα τα εργαλεία του σύγχρονου καπιταλισμού με τον Φρόιντ, τη γέννηση της Ψυχανάλυσης και την εισαγωγή της στον Νέο Κόσμο; 
• Πώς οι θεωρίες του Σίγκμουντ Φρόιντ χρησιμοποιήθηκαν για τον έλεγχο των λαών, τα δάνεια και την κατανάλωση. 
• Τι μπορεί να συνδέει την φλογερή ανάγκη των φεμινιστριών για χειραφέτηση στις αρχές του 20ου αιώνα, με την άνοδο των Ναζί και την αντικομουνιστική υστερία της ψυχροπολεμικής περιόδου; 

Η απάντηση μπορεί να βρεθεί στην εντυπωσιακή όσο και αμφισβητούμενη συνεισφορά ενός ανθρώπου στην ιστορία του προηγούμενου αιώνα, που τα ίχνη της συνεχίζουν σταθερά να επηρεάζουν τους φόβους και τις επιθυμίες μας ακόμα και σήμερα. 

Ο άνθρωπος που έπλασε την κοινωνία της κατανάλωσης 

"Ο έξυπνος και συνειδητός χειρισμός της οργανωμένης γνώμης των μαζών είναι σημαντικό στοιχείο μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Αυτός που είναι σε θέση να καθοδηγεί αυτό τον αθέατο μηχανισμό της κοινωνίας συνιστά μια αόρατη κυβέρνηση, που αποτελεί την πραγματική δύναμη που κυβερνά ολόκληρη τη χώρα" - Edward Bernays, Propaganda, 1928 

Ο Edward Bernays γεννήθηκε στη Βιέννη το 1891 (και πέθανε το 1995, στα 103 του). Ήταν ανιψιός του ιδρυτή της Ψυχανάλυσης Ζίγκμουντ Φρόιντ, με τις πρωτοποριακές θεωρίες του οποίου είχε από νωρίς τη δυνατότητα να έρθει σε επαφή. Νέος ακόμη μετακόμισε στη Νέα Υόρκη και στη διάρκεια του 1ου Παγκόσμιου Πολέμου δούλεψε για τις αμερικανικές υπηρεσίες προπαγάνδας, αντικείμενο στο οποίο επέλεξε να παραμείνει και αργότερα. Καθώς μετά την εμπειρία του πολέμου η κοινωνία σοκαρισμένη απέρριπτε την προπαγάνδα ως μέσον ανέντιμο, ο Μπέρνεϊζ χρειάστηκε να επινοήσει ένα ελκυστικότερο όνομα για την κοινωνική εκδοχή της, το νέο επάγγελμα στο οποίο σκόπευε να μεγαλουργήσει: "Δημόσιες Σχέσεις". Έκτοτε, υπήρξε πάντοτε δραστικά παρών στο παρασκήνιο της παγκόσμιας ιστορίας. Ο Bernays έγινε ο διασημότερος πρωτοπόρος της σύγχρονης προπαγάνδας, την οποία εξάσκησε τόσο σε θεωρητικό, όσο και σε πρακτικό επίπεδο, εφαρμόζοντας τις θεωρίες της ψυχολογίας της μάζας για λογαριασμό μεγάλων εταιριών και πολιτικών κομμάτων. Υπήρξε "σύμβουλος επικοινωνίας" πολλών αμερικανών προέδρων (Κούλιτζ, Χούβερ, Γουίλσον, Αϊζενχάουερ), αλλά και πολλών διασημοτήτων της εποχής του (όπως των Έντισον, Καρούζο και Νιζίνσκι). Πελάτες του ήταν ακόμη μεγάλες εταιρίες αλλά και κυβερνήσεις ξένων χωρών. 

Προπαγάνδα

Η εξυπνότερη ίσως ιδέα του ήταν πως από την αρχή εισήγαγε τις ιδέες του θείου του Ζίγκμουντ Φρόιντ στην Αμερική, όπου φρόντισε να εκδοθούν τα βιβλία του και βοήθησε επιμελώς ώστε να προωθηθούν. Η Αμερική, ίσως επειδή ως μωσαϊκό λαών δεν διέθετε ενιαία μυθολογία ή παράδοση, και με τη συνδρομή του Bernays και της Anna Freud, γρήγορα αγκάλιασε την ψυχανάλυση και λίγο-πολύ ενσωμάτωσε την πρακτική αλλά και στοιχεία από τον τρόπο σκέψης της στην καθημερινότητά της. Όμως, παρόλο που το ενδιαφέρον για τη γνώση του Εγώ υπήρξε γενικά θετική εξέλιξη, η αυξανόμενη αλλά ατελής ενασχόληση των ατόμων με την αναζήτηση των βαθύτερων αναγκών τους -και χάρη κυρίως στις έξυπνες στρατηγικές του Bernays- ευνόησε την αύξηση του καταναλωτισμού. Οι άνθρωποι ήθελαν πια να αποκτήσουν -ή έστω να κατασκευάσουν ή να δανειστούν - έναν εαυτό, ανεξάρτητο και διαφορετικό απ' όλους τους άλλους -κι αυτή ακριβώς την εικόνα άρχισε να τους πουλάει η διαφήμιση. Η παλιότερη ιδέα περί της αξίας του ατόμου, που είχε εισαχθεί με τον Διαφωτισμό, συμπληρώθηκε με τη νέα ιδέα πως το άτομο είναι οι επιθυμίες του, και πήρε την αξία θρησκείας στις σύγχρονες κοινωνίες. Χάρη στις μελετημένες εκστρατείες του Bernays, οι τεχνικές της διαφήμισης έγιναν το μαγικό ραβδί που μας κρατάει μονίμως σε μια μαζική (και μαγική) αυταρέσκεια. 

Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό όπου οι εταιρίες τσιγάρων αποτάθηκαν στον Bernays για να διερευνήσει τρόπους να αυξήσουν την πελατεία τους. Την εποχή εκείνη οι γυναίκες δεν κάπνιζαν δημόσια, πράγμα που περιόριζε στο μισό τους πιθανούς αγοραστές. Ο Μπέρνεϊζ είχε την ιδέα να υποβληθεί ένα δείγμα γυναικών σε ψυχανάλυση, ώστε να φανεί τι πραγματικά σημαίνει το προϊόν γι αυτές. Το συμπέρασμα ήταν πως σε βαθύτερο επίπεδο οι γυναίκες συνέδεαν το κάπνισμα με την χειραφέτηση. Έτσι οργανώθηκε η ανάλογη διαφημιστική καμπάνια, με μηνύματα που συνέδεαν εντέχνως το κάπνισμα με την ανεξαρτησία. Με την πρόθυμη συνεργασία των φεμινιστριών, που στη διάρκεια μιας παρέλασης οργάνωσαν την πρώτη δημόσια εμφάνιση γυναικών που κάπνιζαν αυτό που οι ίδιες ονόμαζαν "δάδες της ελευθερίας", torches of freedom, ο παρθένος στην διαφήμιση πληθυσμός υπέκυψε στο δέλεαρ κι έτσι έκτοτε όλες οι γυναίκες του πλανήτη απέκτησαν το δικαίωμα στην "εσωτερική" παρόρμηση να καπνίσουν. 

Αυτή ήταν ίσως η πρώτη φορά που η ανάγκη για χειραφέτηση χρησιμοποιούνταν τόσο ξεκάθαρα για χάρη ευτελών (δηλαδή αμιγώς οικονομικών) μηχανισμών χειραγώγησης και μάλλον η πρώτη -αλλά όχι τελευταία- φορά που μια εξάρτηση διαφημιζόταν ως μοντέλο ελευθερίας. Ο δρόμος είχε πια ανοίξει και μια νέα σελίδα είχε γυρίσει για όλους μας. Το ίδιο μοντέλο άρχισε να εφαρμόζεται σε εκατοντάδες άλλες περιπτώσεις, μια νέα επιστήμη γεννήθηκε και ανδρώθηκε, ώσπου έμαθε όλους τους τρόπους να μας "πουλάει" με άνεση οτιδήποτε, από τσιγάρα και αυτοκίνητα μέχρι τη δημόσια εικόνα προέδρων, ακόμη και τις ίδιες μας τις απόψεις ή την επιθυμία μας για πόλεμο ή ειρήνη. Έκτοτε η νέα μέθοδος εξακολουθεί να διαμορφώνει καθημερινά τεχνητές "ανάγκες", να καθορίζει τα ρούχα που φοράμε, την τροφή που προτιμάμε, τα κόμματα που ψηφίζουμε, ακόμη και τις ερωτικές μας προτιμήσεις και πολλές από τις βαθύτερες πεποιθήσεις που νομίζουμε αφελώς για ολότελα δικές μας. 

Αυτό που κατάφερε πάνω απ' όλα ο Bernays να πουλήσει στους καταναλωτές-πελάτες των εταιριών που τον προσλάμβαναν, ήταν μια Ψευδαίσθηση Ταυτότητας, η ιδέα πως καταναλώνοντας μπορούν να υπάρξουν ως ανεξάρτητες προσωπικότητες, διαφοροποιημένες από τη μάζα. Ο Bernays υπήρξε ευσυνείδητος μελετητής των έργων του θείου του. Αξιοποιώντας τη βαθιά ενόραση του Φρόιντ γύρω από τις βαθύτερες επιθυμίες και τα όνειρα όλων μας, κατάφερε να τα τυλίξει σε ελκυστικά πακέτα και να τα ρίξει στην αγορά για λογαριασμό των εταιριών-πελατών του. Συμφωνούσε με τον Φρόιντ πως τον άνθρωπο ελέγχουν κυρίως οι ασυνείδητες επιθυμίες του. Προχωρώντας όμως ένα βήμα παραδίπλα συμπέρανε πως αυτές οι επιθυμίες μπορούν να τεθούν υπό έλεγχο και σε μαζική κλίμακα, με στόχο την εξουσία και το κέρδος. Ο Bernays εισήγαγε την ιδέα πως δεν ήταν πλέον ανάγκη να πουλάς στους ανθρώπους μόνο αυτό που χρειάζονται, αντίθετα μπορούσες να τους πείσεις πως χρειάζονται το οποιοδήποτε προϊόν -ή ιδέα-, αρκεί να ξέρεις πώς να πιέσεις τα κατάλληλα ψυχολογικά κουμπιά. Αν μπορέσεις να κωδικοποιήσεις την παρουσίαση ενός αντικειμένου με τρόπο που να αγγίζει τις βαθύτερες επιθυμίες, αλλά και να εκμεταλλεύεται -εξορκίζοντάς τους- τους βαθύτερους φόβους του καταναλωτή, τότε μέσα του το προϊόν συνδέεται μια και καλή με την ψευδαίσθηση της ασφάλειας και της σιγουριάς. Με μικρές καθημερινές αναμνηστικές δόσεις , έχετε αναρωτηθεί γιατί οι διαφημίσεις επαναλαμβάνονται τόσο υπερβολικά πολλές φορές; η σύνδεση αυτή ισχυροποιείται και παραμένει. 

Οι μυθικές επιτυχίες του Βernays ακόμη στέλνουν ρίγη συγκίνησης στη ράχη των επιγόνων του: όχι μόνο κατάφερνε με άνεση να πείσει τις αμερικανίδες να καπνίσουν, τα παιδιά να αγαπήσουν το σαπούνι, και τους πάντες να τρώνε τα αυγά τους με μπέικον το πρωί, αλλά κατόρθωνε ακόμη να κερδίζει τις εκλογές για λογαριασμό υποψηφίων γερουσιαστών και προέδρων, να αλλάζει την πορεία της διεθνούς πολιτικής, ενώ σε μία τουλάχιστον γνωστή περίπτωση πέτυχε να 'ρίξει' τη λαοφιλή κυβέρνηση της Γουατεμάλας (για χάρη μιας μεγάλης εταιρείας εκμετάλλευσης μπανάνας), χρησιμοποιώντας μια απλή διαφημιστική -ή μάλλον δυσφημιστική- εκστρατεία, που ξυπνούσε έντεχνα τους βαθύτερους φόβους των απλών ανθρώπων. 

Από τότε, στρατιές ολόκληρες παθιασμένων στελεχών συνεδριάζουν καθημερινά για να αποφασίσουν τι συμφέρει να μας αρέσει περισσότερο την επόμενη χρονιά (ή δεκαετία). Αποτέλεσμα αυτής της ακλόνητης εργατικότητας είναι η άλωση τις τελευταίες δεκαετίες ακόμη και χώρων της τέχνης, που παραδοσιακά αντιστεκόταν (ο Bernays την είχε βέβαια προβλέψει και αυτή). Έτσι σήμερα π.χ. στη δημόσια μουσική σκηνή κυριαρχούν κυρίως κατασκευασμένοι 'καλλιτέχνες', επίτηδες ανούσιοι αλλά έντεχνα πλασαρισμένοι. Όσο για τον ρόλο του καταναλωτή, αυτός συνήθως χειροκροτεί και 'απολαμβάνει', εν μέρει γιατί βρίσκεται σε διαρκή ύπνωση, και εν μέρει γιατί δεν έχει πια κριτήρια για να συγκρίνει το ασήμαντο με το μέτριο ή το εξαιρετικό. 

Έρευνα αγοράς, target groups, όλες οι πρωτότυπες συλλήψεις του Bernays κυριαρχούν ακόμη στις τεχνικές της εξουσίας. Γεγονός παραμένει πως οι νεόκοπες αρχές του Φροϋδισμού επηρέασαν έκτοτε βαθιά Εταιρίες και Κυβερνήσεις, οδηγώντας στη σημερινή πραγματικότητα, όπου ακόμα και οι εκλογές σε μια επαρχιακή χώρα της περιφέρειας γίνονται μόνο όταν οι τεχνικοί των στατιστικών δώσουν τα κατάλληλα 'νούμερα', κάτι τουλάχιστον αστείο για ένα πολίτευμα που προτιμά να ονομάζεται δημοκρατικό. Φυσικά σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί κανείς να κατηγορήσει την θεωρία της Ψυχανάλυσης και τον ιδρυτή της για τις μετέπειτα εξελίξεις, πολύ περισσότερο δε μιας και ο ίδιος ο Freud αντιπαθούσε την Αμερική, ιαίσθηση ίσως; την θεωρούσε μάλιστα ένα 'γιγαντιαίων διαστάσεων λάθος'. Παρόλα αυτά, και για να αποδώσουμε τα εύσημα στον ποιητή, τελικά μάλλον συνέβη αυτό που επισημαίνει το εύστοχο στιχάκι: 'τα όνειρα σου μην τα λες, γιατί μια νύχτα κρύα -μπορεί και οι φροϋδιστές να 'ρθούν στην εξουσία'. 

Κατασκευάζοντας την συναίνεση των πολλών 

Τα ίδια τα βιβλία αυτού του πρωτομάστορα της ψυχολογικής πειθούς έχουν απολύτως εύγλωττους και -ειλικρινείς κατά μία έννοια- τίτλους: "Προπαγάνδα", "Κατασκευάζοντας τη Συναίνεση", "Αποκρυσταλλώνοντας την Κοινή Γνώμη", κ.λπ. Στα κείμενά του ο Bernays εξηγούσε ακριβώς με ποιο τρόπο οι κυβερνήσεις και οι διαφημιστές "μπορούν να βάζουν σε πειθαρχία τον νου, έτσι ακριβώς όπως οι στρατιωτικοί πειθαρχούν το σώμα". Αυτή η πειθαρχία μπορεί να επιβληθεί "χάρη στην έμφυτη ελαστικότητα της ανθρώπινης φύσης". Όμως, σαν οξυδερκής μελετητής των έργων του θείου του που ήταν, μας δίνει και την ερμηνεία τού γιατί έχουμε την τάση να υποκύπτουμε στη χειραγώγηση: "ο μέσος πολίτης είναι ο πιο ευαίσθητος αισθητήρας που υπάρχει επί της γης. Ο ίδιος του ο νους είναι το μεγαλύτερο φράγμα ανάμεσα σ' αυτόν και την πραγματικότητα. Μέσα στο μυαλό του υπάρχουν στεγανά διαμερίσματα, αδιαπέραστα από τη λογική. Η τάση του για απόλυτες απόψεις είναι το εμπόδιο που τον κάνει να μην λειτουργεί με βάση τη σκέψη και την εμπειρία του, αλλά μόνο με μαζικές αντιδράσεις" Πολύ σκληρό, έτσι δεν είναι; Τι κρίμα που κατά βάση είναι αλήθεια ...; 

Ο Bernays έγραφε πως η ίδια "η οργάνωση της δημοκρατίας είναι τέτοια", "ώστε τα μυαλά των πολιτών μπαίνουν σε καλούπια", ενώ "οι ιδέες τους τούς έχουν υποβληθεί από ανθρώπους τους οποίους ούτε που έχουν ακουστά". Κάπου αλλού γράφει: "Ο έξυπνος και συνειδητός χειρισμός της οργανωμένης συνήθειας και γνώμης των μαζών είναι ένα σημαντικό στοιχείο μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Αυτός που είναι σε θέση να καθοδηγεί αυτό τον αθέατο μηχανισμό της κοινωνίας συνιστά μια αόρατη κυβέρνηση, που αποτελεί την πραγματική δύναμη που κυβερνά ολόκληρη τη χώρα", Edward Bernays, Propaganda, 1928. Ή αλλού: "Η καλή διακυβέρνηση μπορεί να πουληθεί προς μια κοινωνία, ακριβώς όπως και κάθε άλλο αγαθό". O Bernays περιγράφει τον άνθρωπο ως "ένα αγελαίο ζώο, για το οποίο η φυσική μοναξιά είναι πραγματικός τρόμος", έτσι ώστε ο διαρκής συσχετισμός του με κάποιο κοπάδι να του δημιουργεί ένα αίσθημα ασφάλειας. "Στον άνθρωπο, ο φόβος της μοναξιάς δημιουργεί την ανάγκη να έχει ίδιες απόψεις με την υπόλοιπη αγέλη". Αληθινά εντυπωσιακό το μείγμα αλήθειας και κυνισμού ...;. 

Μια έξυπνη τεχνική που επίσης εγκαινιάστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα είναι η κατασκευή των προϊόντων με ημερομηνία λήξης (τεχνικά ονομάζεται planned obsolescence -προσχεδιασμένη απαρχαίωση ή αχρήστευση προϊόντων). Ένα προϊόν που είναι αρκετά γερό ώστε να ζήσει όσο και ο αγοραστής είναι ελάχιστα προσοδοφόρο για τη βιομηχανία. Προτιμότερο είναι κάτι που να χαλάει σύντομα (όχι υπερβολικά νωρίς, για να μη δυσαρεστηθεί πολύ ο καταναλωτής), ενώ καλό είναι είσης όταν χαλάσει να μην επισκευάζεται εύκολα. Παλιότερα, το ιδανικό για τον χειροτέχνη ήταν το παραγόμενο αντικείμενο να διαρκεί πολύ. Από τη στιγμή που το χειροποίητο έγινε μαζικό, και ο φυσικός κατασκευαστής έπαψε να είναι ένας μάστορας με προσωπικό μεράκι, αλλά αντικαταστάθηκε από εργάτες με τυποποιημένες ικανότητες και μηδενικά περιθώρια δημιουργικότητας, χάθηκε από το σύστημα παραγωγής η ανάγκη για διάρκεια. Σήμερα επίτηδες τα προϊόντα δεν κατασκευάζονται για να διαρκέσουν, αλλά μόνο για να πουλήσουν. 

Αν, για να καθησυχάσει τις ενοχές του, επιχειρήσει κανείς να δει ως γραφικούς τους δημιουργούς αυτών των τόσο αποτελεσματικών τακτικών, θα αποτύχει. Η προπαγάνδα υπήρξε πάντοτε πολύ σοβαρή υπόθεση, είτε αφορούσε αντικείμενα είτε ιδέες, και όσοι ηγέτες την αγνόησαν, σύντομα έχασαν το βασικότερο παιχνίδι απ' όλα, αυτό των εντυπώσεων. Ο Γκέμπελς (ο ιθύνων νους πίσω από την Προπαγάνδα των Ναζί), που ας σημειωθεί είχε μελετήσει πολύ καλά τη δουλειά του Bernays, δεν έκανε τίποτε λιγότερο από το να προωθεί ένα προϊόν, στην προκειμένη περίπτωση τον Γερμανικό Εθνικοσοσιαλισμό, προϊόν στο οποίο κατά πάσα πιθανότητα πίστευε κιόλας. 

Οι Φροϋδιστές του παλιού καιρού πίστευαν πως η γνώση του ασυνείδητου -μέσω της ψυχανάλυσης- μπορούσε να βοηθήσει την δημοκρατία. Προεκτείνοντας αυτή την άποψη ο Bernays, ιδίως μετά την άνοδο και πτώση του 3ου Ράιχ, πίστευε πως ο ασφαλέστερος τρόπος προστασίας της δημοκρατίας ήταν να αποσπάται η προσοχή των πολιτών από τις επικίνδυνες πολιτικές ιδέες και να στρέφεται εντέχνως προς τα ζητήματα της κατανάλωσης και μόνο. Ως μόνη εξαίρεση πρότεινε τον τεχνητά και διαρκώς υποδαυλιζόμενο φόβο και απέχθεια προς "τους κομμουνιστές", με δυο λόγια, η θεωρία του ήταν: "ο ασυνείδητος φόβος φυλάει τα έρμα" ...; ή, για να παίξουμε με τις λέξεις, ο φόβος είναι το έρμα της κοινωνίας ...;. Ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ τελικά υιοθέτησε την άποψη του και οι αμερικανοί άρχισαν έκτοτε μαζικά να φοβούνται και να καταναλώνουν. Το ίδιο ακριβώς καλλιεργήθηκε σε Αμερική και Ευρώπη και μετά την 11η Σεπτεμβρίου: υπεραπλουστευτικές ερμηνείες περί "καλού και κακού" και μαζική κατανάλωση ήταν και εδώ το κυρίαρχο μοτίβο -ελάχιστα βασισμένο στην αλήθεια, αλλά πολύ ανακουφιστικό για τις μάζες. 

Η αμερικάνικη κυβέρνηση, οι μεγάλες εταιρείες και η CIA, ανέκαθεν φοβόντουσαν ένα δυσάρεστο μελλοντικό ξέσπασμα "ταπεινών ενστίκτων" που πίστευαν πως παραμόνευε κάτω από τη λαμπερή επιφάνεια του αμερικάνικου τρόπου ζωής. Πεπεισμένοι πως ο μόνος τρόπος να αποτρέψει κανείς τέτοιες βαρβαρικές εκδηλώσεις από την μάζα είναι ο επιτυχής έλεγχος της συμπεριφοράς της, άρχισαν να πειραματίζονται με τις ψυχολογικές μεθόδους που εισήγαγαν ο Bernays και η Anna Freud. Ο ίδιος ο Bernays πίστευε μάλλον πως αποστολή του ήταν να βοηθήσει στο να "εξυψωθεί" η μάζα από τα όρια της βλακείας, όπου ήταν πεπεισμένος πως οι πολλοί περνούν τη ζωή τους. 

Σήμερα οι διάδοχοι του Μπέρνεϊζ στο πλάι των αμερικανών προέδρων είναι άνθρωποι σαν τον Karl Rove, σύμβουλο "επικοινωνίας" του George Bush, έναν άξιο συνεχιστή της θεωρίας και πρακτικής του δασκάλου. O Rove είναι αυτός που επιλέγει τις απλοϊκές και ίσως γι' αυτό επιτυχημένες φράσεις κλισέ του προέδρου, όπως "πόλεμος ενάντια στο Κακό", "Ισχυρή Άμυνα", και τις λέξεις κλειδιά όπως "Τρομοκρατία", "Ασφάλεια" κλπ, επιλεγμένες για να διεγείρουν και μετά να ανακουφίζουν τους φόβους του μέσου αμερικανού. Σήμερα, έχουμε φτάσει σε μια εποχή όπου οι ίδιοι οι πόλεμοι διεξάγονται περισσότερο στο τηλεοπτικό πεδίο (δηλαδή στο πεδίο των εντυπώσεων) παρά στο πεδίο της μάχης. Βέβαια, αν συγκρίνει κανείς αριθμητικά το κόστος σε ανθρώπινες ζωές των σύγχρονων με εκείνο του 1ου και 2ου Παγκόσμιου Πολέμου, βλέπει πως υπάρχει όντως μείωση. Αυτό είναι ένα από τα βασικά επιχειρήματα των υποστηρικτών της παγκοσμιοποίησης και της πλανητικής αστυνόμευσης. Άσχετα πάντως αν αυτό είναι αποτελεί πρόοδο ή όχι, τα σημερινά δεδομένα ανοίγουν μια εντελώς καινούρια δυνατότητα. 

Παρά τον καταναλωτισμό, η ανάγκη για ατομική συνειδητότητα όλο και αυξάνει, και καλούμαστε να την αξιοποιήσουμε, όχι τόσο με την κλασική μέθοδο (ψήφο -κοινοβουλευτισμό), αλλά μάλλον με το πέρασμα σε μια αληθινά (και όχι τηλεοπτικά) διαδραστική-αμφίδρομη κοινωνία, όπου οι πολίτες θα επηρεάζουν εξίσου, αντί να επηρεάζονται μόνο. Ο σημερινός καταναλωτής προϊόντων και ιδεών έχει στα χέρια του τεράστια εξουσία. Αν καταφέρει να συνειδητοποιήσει τη δύναμη που έχουν οι ατομικές του επιλογές θα μπορούσε ενδεχομένως να αλλάξει πολλά στην καθημερινή πραγματικότητα όλων. 

Από την άλλη, όλα σήμερα, ακόμη και οι τρόποι αντίδρασης και επανάστασης των νέων -και γενικά των ανήσυχων - είναι σε μεγάλο βαθμό προσχεδιασμένα από "τράπεζες εγκεφάλων". Οι πολλοί επαναστατούν μέσα σε προκαθορισμένα πλαίσια, και μόνο λίγοι, οι πιο αυθεντικοί και δημιουργικοί, αποδεικνύονται πρωτότυποι ή αποτελεσματικοί. Πολλά κοινωνικά κινήματα ξεκινούν αυθόρμητα και δυναμικά, αλλά κάποια στιγμή "καπελώνονται" και χιλιάδες ή εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται ασυνείδητα να εξυπηρετούν τα αντίθετα συμφέροντα. Μόνος τρόπος αντίδρασης στην χειραγώγηση η ανάπτυξη της υγιούς ατομικότητας και η καλλιέργεια της επίγνωσης -συνειδητότητας. Όταν κάποιος είναι παρών στο εδώ και τώρα, είναι αδύνατον να χειραγωγηθεί. Το ζήτημα δεν είναι αν ζούμε σε μια "κακή" εποχή. Φέρουμε το κακό και το καλό αποκλειστικά μέσα μας και είμαστε ατομικά υπεύθυνοι για τη διαχείριση του ζωντανού θαύματος που είναι ο εαυτός μας. Δεν υπάρχουν εξιλαστήρια θύματα ούτε έτοιμες λύσεις, μόνο μια μακριά σειρά από δοκιμές με σωστές και λανθασμένες επιλογές. 

Πριν τον 20ο αιώνα, η χειραγώγηση των μαζών γινόταν κυρίως με την ωμή απειλή, δηλαδή τη στρατιωτική μπότα ή το φόβητρο φυλάκισης και βασανισμών. Φυσικά, η οργανωμένη ψυχολογική χειραγώγηση δεν απουσίαζε και παλιότερα, ιδίως από μεριάς ορισμένων θρησκειών που, με σύμμαχο και σταυρό τους την Ενοχή και τον Φόβο, φρόντιζαν ώστε οι πολλοί να μην έρχονται ποτέ σε επαφή με τον Θεό που κατοικεί μέσα τους. Τον τελευταίο αιώνα όμως περάσαμε από την χοντροκομμένη ποδηγέτηση της ωμής βίας στην λεπτή, σχεδόν χειρουργική χειραγώγηση δια ψυχολογικών μέσων. Μοιάζει παράξενο, πως μια τόσο μεγάλης έκτασης οργανωμένη παρέμβαση δεν κινδυνεύει να αποκαλυφθεί . Κι όμως, συνήθως το περισσότερο που κάποιος από μάς τους μέσους ανθρώπους (καταναλωτές) καταφέρνει να αντιληφθεί, ακόμη και μετά από δεκαετίες εμπειρίας στην κατανάλωση, είναι ακίνδυνες παρατηρήσεις του τύπου "δεν τα φτιάχνουν πια γερά", τις οποίες συνήθως ξεχνάει κι ο ίδιος την άλλη μέρα -ή στην καλύτερη περίπτωση ένας παροδικός θυμός και στην χειρότερη μια τυφλή αντικοινωνικότητα χωρίς ελπίδα. 

Από την Πίστη στην Πίστωση 

Αυτή η αναφορά στην συλλογική αμνησία μάς φέρνει στην σύγχρονη πραγματικότητα, και ιδιαίτερα την ελληνική, όπου χιλιάδες οικογένειες ακροβατούν σε μια διαρκή αλχημεία με τους αριθμούς, χρεωμένοι με δεκάδες δάνεια και πιστωτικές κάρτες. Στη διεθνή λογική των τραπεζών, ο καλοπληρωτής πελάτης, αυτός ας πούμε που πληρώνει ολόκληρη τη δόση του κάθε μήνα και μάλιστα εγκαίρως, λογίζεται ως "χασούρα" αφού η τράπεζα έχει μπει στον κόπο να τον προσεγγίσει (μέσω διαφήμισης), να του πουλήσει ένα προϊόν (την πιστωτική κάρτα) και δεν έχει να λαμβάνει παρά μόνο ό,τι έδωσε. Αντίθετα καλός (δηλαδή χρήσιμος) πελάτης για την τράπεζα είναι εκείνος που δεν καταφέρνει ποτέ να εξοφλήσει το χρέος του από αγορές ή δάνεια, και παγιδευμένος σε έναν μηνιαίο φαύλο κύκλο αρκείται να καλύπτει απλώς τους τόκους του αρχικού κεφαλαίου. Συχνότατα μάλιστα ο τελευταίος είναι τόσο βαθιά χωμένος στην προσωρινά "αντικαταθλιπτική" δράση της καταναλωτικής συμπεριφοράς, που το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να χώνεται όλο και βαθύτερα στα χρέη. Ο παρών σχολιασμός δεν έχει γενικά τον χαρακτήρα οποιασδήποτε μομφής εναντίον ατόμων, είτε αυτά είναι πωλητές, είτε πολύ περισσότερο παγιδευμένοι αγοραστές. Δεν θα μπορούσαμε πάντως να μην επισημάνουμε τουλάχιστον την τραγική αστειότητα και την κοινωνική απρέπεια όταν αντικρίζει κανείς υψηλόβαθμους διαφημιστές ή τραπεζικά στελέχη που, με τα μάτια να λάμπουν από εταιρική θέρμη, εκθειάζουν την ομορφιά και αρμονία πλαστικών προϊόντων κάθε είδους, απόλυτα πεπεισμένοι πως προωθούν κάτι ωφέλιμο. Βασική αρχή του σύγχρονου marketing, πως αν δεν έχεις πείσεις τον εαυτό σου για την χρησιμότητα αυτού που πουλάς, δεν μπορείς να πείσεις και τους άλλους, μια παγίδα που μέσα της πέφτουν πρώτα οι ίδιοι. 

Σαν σε μια επίδειξη σκιώδους χιούμορ, ακόμη και οι όροι μπορεί να σημαίνουν πολλά: Ο όρος στέλεχος σημαίνει βλαστός ή κοτσάνι, (καθένας διαλέγει την προτιμότερη ερμηνεία), ενώ διεθνώς χρησιμοποιείται ο όρος "executive" που σημαίνει στην κυριολεξία εκτελεστικό όργανο, και θυμίζει περισσότερο ενεργούμενο ή μαριονέτα (ή έστω δήμιο), παρά οτιδήποτε το αυτόβουλο. Αν οι όροι προδίδουν ανάλογες προθέσεις, φαίνεται πως το σύστημα έτσι ακριβώς προτιμά τους υπαλλήλους του. Πάντως, αυτό που χρειαζόμαστε κόντρα σε όλη αυτή την επαπειλούμενη παθολογία δεν είναι τόσο αντίδραση, όσο ενσυνείδητη απόλαυση. Η μόνη αλλαγή που χρειάζεται να γίνει αφορά την ατομική συνείδηση του καθενός χωριστά. Υπάρχουν απλές τεχνικές που μπορούν να ελέγξουν την επιρροή της προπαγάνδας πάνω μας: για παράδειγμα, όσον αφορά την τηλεόραση, που στην εποχή των εικόνων που ζούμε είναι το κυρίαρχο μέσο επιβολής και αποχαύνωσης, όλοι μας μπορούμε: Να σβήνουμε συχνότερα την TV (ή κάποιες φορές να μην την ανοίγουμε). Να βλέπουμε τις διαφημίσεις με κλειστό ήχο (στερώντας την εικόνα από τον μελετημένο ήχο της αποδυναμώνει κανείς πολύ το καλοστημένο μήνυμα) -παρατηρώντας ταυτόχρονα ποια στοιχεία τους μας ελκύουν, και σε ποιο κομμάτι του συνειδητού ή ασυνείδητου νου μας βρίσκουν απήχηση. Έτσι αποκωδικοποιεί κανείς αντίστροφα (και αποδυναμώνει) τους συμβολισμούς που χρησιμοποίησαν οι κατασκευαστές της για να μας δελεάσουν. Άλλη πρακτική άσκηση είναι να απολαμβάνεικανείς για παράδειγμα εντελώς ανενδοίαστα μια ευχάριστη τηλεοπτική διαφήμιση (κατά προτίμηση με τον ήχο κλειστό), στη συνέχεια όμως να αποφεύγει συνειδητά να αγοράσει το συγκεκριμένο προϊόν. Μ' αυτόν τον τρόπο αποσυνδέεται μέσα μας η αισθητική απόλαυση από την πειθαναγκαστική ανάγκη για κατανάλωση. Όποιος μπορεί να το κάνει αυτό με πλήρη επίγνωση για περισσότερα του ενός προϊόντα, έχει αρχίσει να απελευθερώνεται από τα καταναλωτικά δεσμά του ...; 

Το τέλος της εποχής της Διαφήμισης; 

Οι άξιοι συνεχιστές του Bernays στις τελευταίες δεκαετίες διατηρούν πάντα τον θαυμασμό τους για τον γενάρχη του κλάδου τους, όμως έχουν πια να καθοδηγήσουν έναν κόσμο όλο και πιο περίπλοκο, που μάλλον όλο και λιγότερο καταφέρνουν να ελέγξουν όσο θα ήθελαν. Ως συνήθως, η χαοτική δυναμική κάνει την είσοδό της σε αυτό που κάποτε έμοιαζε απλή αριθμητική, και η ψευδαίσθηση πως η γνώση των μηχανισμών ισοδυναμεί με παντοδυναμία, αρχίζει να χάνεται. Όσο υπακούουμε πειθήνια στην ασυνείδητες τάσεις μας είμαστε όλοι απλώς νούμερα σε αθροιστικές μηχανές, όμως πολλά σημάδια δείχνουν πως σήμερα ολόκληρος ο πλανήτης αρχίζει να δονείται σε μια νέα συχνότητα, και πολλές από τις παλιές συμπεριφορές μπαίνουν σε μια νέα περίοδο αξιολόγησης. Τα ανησυχητικά -ενίοτε ώς και απελπιστικά- σημάδια των καιρών διασταυρώνονται κάθε τόσο με εντελώς αισιόδοξα μηνύματα και τάσεις. Ο καιρός θα δείξει τι είμαστε σε θέση να ανατρέψουμε και τι όχι. Πάντως, το να γνωρίζει κανείς απλώς τον αντίλογο δεν τον καθιστά αντίπαλο δέος στην κοινωνία της υπερκατανάλωσης. Δεν αρκεί η απλή πληροφόρηση, αλλά απαιτείται κυρίως συνείδηση και επίγνωση της πορείας, των εξωτερικών και πάνω απ' όλα των εσωτερικών πειρασμών και σειρήνων. 

Δεν θα διαφωνήσουμε με την άποψη πως, παρόλα τα παραπάνω, ο σύγχρονος καταναλωτικός άνθρωπος έχει τουλάχιστον για πρώτη φορά επισήμως το δικαίωμα να είναι χαρούμενος και ευτυχισμένος -όταν και εφόσον το καταφέρνει- και πως από μια άποψη η εποχή μας χαρακτηρίζεται από ένα είδος ελευθερίας κοινωνικά πρωτόγνωρης και πολύτιμης. Νομίζω πως το στοίχημα δεν είναι βέβαια να γυρίσουμε πίσω σε οποιαδήποτε παλιότερη φάση, σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι δεν δικαιούνταν να διασκεδάζουν, να ανήκουν στον εαυτό τους, ούτε καν να επιλέγουν την παγίδα τους. Προς το παρόν διανύουμε ακόμη το στάδιο όπου αναζητούμε συλλογική ευχαρίστηση σε μια ναρκισσιστική ηρωοποίηση του εαυτού μας, που την εισπράττουμε διαρκώς, ανακλασμένη από χίλιους καθρέφτες (βλέπε π.χ. καταναλωτικά αγαθά) τριγύρω. Όμως είναι σαφές πως αυτή η φάση τελειώνει ...; Το τι θα βάλουμε στη θέση της είναι το ζητούμενο ...; Ίσως την εποχή της επιφανειακής λατρείας του εαυτού να ακολουθήσει μια νέα εποχή, εκείνη της ανακάλυψης του άλλου, του πιο αληθινού Εαυτού που κατοικεί μέσα μας, και περιμένει. 

Όταν κάποιος είναι παρών στο εδώ και τώρα, είναι αδύνατον να χειραγωγηθεί. 

Από τον Freud στην Προπαγάνδα 

άρθρο του Γιώργου Νοτόπουλος. 

Δημοσιεύτηκε18 Saturday March @ GTB Standard Timefreelakon@pathfinder.gr 

ΠΗΓΗ: http://freelakon.pblogs.gr/