ΣΑΛΑΜΙΝΑ: Περιοχή Αμπελακίου-Κυνόσουρας, όπου συγκεντρώθηκε ο Ελληνικός στόλος πριν τη Ναυμαχία

«Βρέθηκε» το αρχαίο πολεμικό λιμάνι όπου συγκεντρώθηκε ο ελληνικός στόλος πριν από τη κοσμοϊστορική ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ.

Στο εσώτερο τμήμα του Όρμου ανακαλύφτηκε (ΤΑΥΤΟΠΟΙΉΘΗΚΕ) το εμπορικό και πιθανότατα πολεμικό λιμάνι της πόλης-δήμου της Σαλαμίνος, που ήταν το σημαντικότερο και πλησιέστερο του Αθηναϊκού κράτους, μετά από τρία λιμάνια του Πειραιά που βρίσκονταν σε Κάνθαρο, Ζέα και Μουνιχία (Μικρολίμανο). Αναφορές στον αρχαίο λιμένα της Σαλαμίνος απαντούν στα έργα του γεωγράφου Σκύλακος (του 4ου αι. π.Χ.), του γεωγράφου Στράβωνος (του 1ου αι. π.Χ.-1ου αι. μ.Χ.) και του περιηγητή Παυσανία (του 2ου αι. μ.Χ.).

Τμήμα θεμελίωσης στιβαρής κτηριακής ή άλλης κατασκευής της Κλασικής περιόδου, δίπλα σε νεώτερο μώλο από αρχαίο δομικό υλικό, στην βόρεια πλευρά του Όρμου του Αμπελακίου (Φωτο: Χρ. Μαραμπέα).... 

Μια σημαντική ανακάλυψη των αρχαιολόγων συμπληρώνει το παζλ ενός κοσμοϊστορικού γεγονότος. Στις ανατολικές ακτές της Σαλαμίνας, συγκεκριμένα στην περιοχή Αμπελακίου-Κυνόσουρας « βρέθηκε» το σημείο που συγκεντρώθηκε ο ελληνικός στόλος πριν από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. 

ΥΠΟΒΡΥΧΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΣΑΛΑΜΙΝΟΣ, 2016 ΥΠ.ΠΟ-Κατά τον Νοέμβριο-Δεκέμβριο του 2016, διενεργήθηκε, στο πλαίσιο τριετούς προγράμματος, υποβρύχια αναγνωριστική έρευνα στις ανατολικές ακτές της Σαλαμίνος, συγκεκριμένα στην περιοχή Αμπελακίου-Κυνόσουρας, ως συνεργασία μεταξύ της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων (Ε.Ε.Α.) του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, υπό την διεύθυνση της Προϊσταμένης της Εφορείας Δρος Αγγελικής Σίμωσι, και του Ινστιτούτου Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών (Ι.ΕΝ.Α.Ε.), υπό την διεύθυνση του Καθηγητή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και Προέδρου του Ινστιτούτου κ. Γιάννου Λώλου, με την συμμετοχή του Εργαστηρίου Θαλάσσιας Γεωλογίας και Φυσικής Ωκεανογραφίας του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό τον Καθηγητή κ. Γιώργο Παπαθεοδώρου και με κύρια οικονομική υποστήριξη από το Βρετανικό Ίδρυμα Honor Frost. Αυτή είναι η πρώτη συστηματική υποβρύχια έρευνα, η οποία εγκαινιάζεται, από Ελληνικούς φορείς (με 20μελή επιστημονική ομάδα), σε βεβαρυμένο θαλάσσιο περιβάλλον, αλλά σε χώρο μείζονος ιστορικής σημασίας. Κύριο πεδίο της έρευνας του 2016 αποτέλεσε το εσώτερο (δυτικό) τμήμα του Όρμου του Αμπελακίου.

Στο εσώτερο τμήμα του Όρμου ανακαλύφτηκε (ΤΑΥΤΟΠΟΙΉΘΗΚΕ) το εμπορικό και πιθανότατα πολεμικό λιμάνι της πόλης-δήμου της Σαλαμίνος, που ήταν το σημαντικότερο και πλησιέστερο του Αθηναϊκού κράτους, μετά από τρία λιμάνια του Πειραιά που βρίσκονταν σε Κάνθαρο, Ζέα και Μουνιχία (Μικρολίμανο).

Αναφορές στον αρχαίο λιμένα της Σαλαμίνος απαντούν στα έργα του γεωγράφου Σκύλακος (του 4ου αι. π.Χ.), του γεωγράφου Στράβωνος (του 1ου αι. π.Χ.-1ου αι. μ.Χ.) και του περιηγητή Παυσανία (του 2ου αι. μ.Χ.).

Από την έρευνα επιβεβαιώθηκε ότι και στις τρεις (3) πλευρές του Όρμου του Αμπελακίου (βόρεια, δυτική και νότια) διατηρούνται καταβυθισμένες αρχαιότητες, οι οποίες σταδιακά βυθίζονται και αναδύονται, ανάλογα με την μεταβολή της στάθμης της θάλασσας, η πτώση της οποίας, ιδιαίτερα τον μήνα Φεβρουάριο, φθάνει το μισό μέτρο (!).

Στα αρχαία κατάλοιπα που αναγνωρίσθηκαν στον αιγιαλό και σε ρηχά ύδατα περιλαμβάνονται: λιμενικές δομές, οχυρωματικές κατασκευές και διάφορες κτηριακές εγκαταστάσεις.

Μετά από αεροφωτογράφηση, φωτογραμμετρική επεξεργασία και τοπογραφική και αρχιτεκτονική τεκμηρίωση όλων των ορατών στοιχείων, προέκυψε ο πρώτος ενάλιος αρχαιολογικός χάρτης της περιοχής, που θα αποτελέσει την βάση για την συνέχιση της έρευνας κατά τα επόμενα έτη.

Παράλληλα, εξελίχθηκε και η γεωφυσική και γεωαρχαιολογική έρευνα, από την ομάδα του Πανεπιστημίου Πατρών, με την χρησιμοποίηση, σε πρώτη φάση, ηχοβολιστή πλευρικής σάρωσης, θαλάσσιου μαγνητόμετρου και συστήματος συρόμενης υποβρύχιας κάμερας, με στόχο τον εντοπισμό στοιχείων αρχαιολογικού ενδιαφέροντος στον πυθμένα και τον προσδιορισμό της ακτογραμμής του Όρμου κατά την Κλασική εποχή.

Τα υψηλής ποιότητας ψηφιακά δεδομένα που συλλέχθηκαν αναμένεται να συμβάλουν σημαντικά στην ανασύνθεση της παράκτιας παλαιογεωγραφίας της περιοχής.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει θαλάσσια (εν μέρει βαλτώδης) έκταση στην βορειοδυτική πλευρά του Όρμου, η οποία φαίνεται να αποτελεί προστατευμένη περιοχή. Ορίζεται, στα νότια, από μακρό τοίχο (βραχίονα) εντυπωσιακού μήκους (160 μ. περίπου), στο πέρας του οποίου υπάρχει κυκλικός αμυντικός πύργος διαμέτρου 7 μ. (τύπου γνωστού από άλλους οχυρωμένους λιμένες), και στα ανατολικά, από νεώτερο μώλο (μήκους 48 μ.), κατασκευασμένο με αρχαίο οικοδομικό υλικό, ενδεχομένως επάνω σε αρχαίο υπόβαθρο.

Κυκλικός πύργος (διαμ. 7 μ.), από την οχύρωση του Κλασικού λιμένος, στον Όρμο του Αμπελακίου (Αεροφωτογραφία Β. Μεντόγιαννης)....

 Ο γεωγράφος Σκύλακος, ο Στράβων και ο περιηγητής Παυσανίας είχαν αναφερθεί στο λιμάνι της Σαλαμίνας στα έργα τους. Εκεί συγκεντρώθηκε ένα τμήμα του ενωμένου Ελληνικού στόλου την παραμονή της μεγάλης ναυμαχίας του 480 π.Χ.. Το σημείο γειτνιάζει με τα σημαντικότερα μνημεία της Νίκης: το πολυάνδρειον (τύμβο) των Σαλαμινομάχων και το Τρόπαιον, επί της Κυνόσουρας.... 

Ο όρμος του Αμπελακίου όπως φαίνεται από τα νοτιοδυτικά (Φωτο: Χρ. Μαραμπέα).

Στα δυτικά του νεώτερου μώλου αποκαλύφθηκε, με επιφανειακό καθαρισμό, σειρά μεγάλων καλά λαξευμένων δόμων, στον άξονα Β.-Ν. και σε μήκος 12 μ. περίπου, που φαίνεται να ανήκει σε στιβαρή και επιμελημένη κτηριακή ή άλλη δομή, πιθανώς δημοσίου χαρακτήρα. Σε κάποια απόσταση δυτικότερα, τεκμηριώθηκε η ύπαρξη μεγάλης επιμήκους κατασκευής, διαστάσεων 21 x 9,20 μ. περίπου.

Από τα κατάλοιπα που εντοπίσθηκαν στη νότια πλευρά του Όρμου, ξεχωρίζουν, από τα δυτικά προς τα ανατολικά, λιθορριπές (κυματοθραύστες), μώλος μήκους 40 μ. και μακρός τοίχος (μήκους 30 μ. περίπου) παράλληλος προς την ακτή, με συναπτόμενη τετράγωνη πυργοειδή (;) κατασκευή, διαστάσεων 6 x 6 μ.

Τέλος, στο πλαίσιο της εναρκτήριας έρευνας πραγματοποιήθηκε περισυλλογή επιφανειακών χαρακτηριστικών ευρημάτων στη βόρεια και στη δυτική πλευρά του Όρμου. Απέδωσε πλήθος θραυσμάτων εμπορικών (οξυπύθμενων) αμφορέων και άλλων αγγείων διαφόρων περιόδων, 1 χάλκινο νόμισμα Κορίνθου του 4ου αι. π.Χ. και μικροαντικείμενα. Το μεγαλύτερο ποσοστό της επιφανειακής κεραμεικής χρονολογείται στην Κλασική και στην Ελληνιστική εποχή και οπωσδήποτε συνδέεται με την λειτουργία των κύριων εγκαταστάσεων του λιμένος της Σαλαμίνος κατά τις ακμαιότερες φάσεις της Αθηναϊκής ιστορίας.

Στη βορειοδυτική πλευρά του Όρμου, υπάρχει ένα τοίχος μήκους 160 μ. περίπου, όπου υπάρχει ένας κυκλικός αμυντικός πύργος διαμέτρου 7 μ. Στα δυτικά ανακάλυψαν μια σειρά μεγάλων καλά λαξευμένων δόμων, στον άξονα Β.-Ν. και σε μήκος 12 μ. περίπου, που φαίνεται να ανήκει σε στιβαρή και επιμελημένη κτηριακή ή άλλη δομή, πιθανώς δημοσίου χαρακτήρα....

Διακρίνεται μέσα στη θάλασσα  ο μακρός τοίχος (βραχίονας), μήκους 160 μ. περίπου, στο βορειοδυτικό τμήμα του Όρμου του Αμπελακίου (Αεροφωτογραφία Β. Μεντόγιαννης)....

Η υποβρύχια έρευνα πραγματοποιήθηκε από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων (Ε.Ε.Α.) του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, το Ινστιτούτο Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών (Ι.ΕΝ.Α.Ε.) και τη συμμετοχή του Εργαστηρίου Θαλάσσιας Γεωλογίας και Φυσικής Ωκεανογραφίας του Πανεπιστημίου Πατρών....

 Η σύγχρονη τριήρης «Ολυμπιάς». Ο Θεμιστοκλής διπλασίασε τη δύναμη του αθηναϊκού στόλου καθιστώντας τον τον ισχυρότερο της Ελλάδας και τον πλέον υπολογίσιμο αντίπαλο για τους Πέρσες 

Θεμιστοκλής, ο αδίστακτος Αθηναίος πολιτικός ο οποίος «έσυρε» τους Έλληνες στη Σαλαμίνα, εκμηδενίζοντας τους Πέρσες. Ποιους Έλληνες χρημάτισε για να τους πείσει και σε ποιον είπε «πάταξον μεν άκουσον δε»... 

Λίγο μετά τη μάχη του Μαραθώνα ένας νέος και φιλόδοξος πολιτικός έκανε δυναμική εμφάνιση στην πολιτική σκηνή της Αθήνας. Επρόκειτο για τον Θεμιστοκλή, ο οποίος φρόντισε να εξοριστούν, ο ένας μετά τον άλλον, οι πολιτικοί του αντίπαλοι. Μετά και την εξορία του Αριστείδη το 482 π.Χ. ο Θεμιστοκλής ήταν πλέον κυρίαρχος και ελεύθερος να εφαρμόσει τα σχέδιά του για τον ναυτικό εξοπλισμό της πόλης και την προετοιμασία της για την απόκρουση μιας ενδεχόμενης περσικής επίθεσης.

Με αφορμή την πολεμική αντιπαράθεση Αθήνας και Αίγινας, ο Αθηναίος πολιτικός έπεισε τους συμπολίτες του να χρησιμοποιηθούν τα χρήματα από τα μεταλλεία του Λαυρίου, στη ναυπήγηση 100 τριήρεων.

Έτσι, ο αθηναϊκός στόλος εξελίχθηκε σε μια αξιόμαχη δύναμη 200 τριήρεων.. Εν τω μεταξύ, Πέρσες απεσταλμένοι είχαν φθάσει στην Ελλάδα προκειμένου να ζητήσουν «γη και ύδωρ» το 481 π.Χ. Ο Θεμιστοκλής διέταξε την εκτέλεση του απεσταλμένου με το πρόσχημα ότι χρησιμοποίησε την ελληνική γλώσσα για βάρβαρες διαταγές.

Ουσιαστικά με αυτή του την ενέργεια θα καθιστούσε κάθε μελλοντική σκέψη των συμπολιτών του για συμβιβασμό απαγορευτική, μια και οι Πέρσες δεν θα συγχωρούσαν ποτέ μια τέτοια ανόσια και προσβλητική πράξη.

Την περίοδο εκείνη συνήλθε στον Ισθμό συνέδριο, στο οποίο προΐστατο η Σπάρτη, προκειμένου να προετοιμαστεί σχέδιο κοινής άμυνας και απόκρουσης της περσικής επίθεσης. Ο Θεμιστοκλής, αφού έκανε λόγο για την ανάγκη συμφιλίωσης όλων των ελληνικών πόλεων μπροστά στον κοινό εχθρό, εξελέγη στρατηγός των Αθηναίων.

Παράλληλα με τη σύγκληση του συνεδρίου στον Ισθμό, μια αθηναϊκή αντιπροσωπεία μετέβη στο μαντείο των Δελφών για να λάβει χρησμό σχετικά με την έκβαση της επικείμενης ελληνοπερσικής σύρραξης. Η Πυθία προφήτευε, ως συνήθως διφορούμενα, ότι απόρθητο θα έμενε μόνο το ξύλινο τείχος. Κάποιοι Αθηναίοι ερμήνευσαν τα λόγια της Πυθίας θεωρώντας ότι το ξύλινο τείχος αναφερόταν στην Ακρόπολη, η παλαιά περιτοίχιση της οποίας ήταν ξύλινη. Ο Θεμιστοκλής όμως επέμενε στην άποψη ότι αναφερόταν στο ναυτικό τους.

Τελικά, κατάφερε να πείσει τους Αθηναίους. Οι επερχόμενες εκλογές ωστόσο εμπεριείχαν τον κίνδυνο να αναδείξουν άρχοντα της πόλης τον Επικύδη, κύριο πολιτικό αντίπαλο του Θεμιστοκλή και κατά συνέπεια να ακυρώσουν τα σχέδια του. Ο Θεμιστοκλής δεν δίστασε να χρηματίσει τον Επικύδη προκειμένου να μη λάβει μέρος στις εκλογές. Την άνοιξη του 480 π.Χ. ο περσικός στόλος είχε ήδη φθάσει κοντά στο Αρτεμίσιο χωρίς να συναντήσει αντίσταση.

Οι Αθηναίοι επικεντρώθηκαν στην ενίσχυση των πλοίων τους και ο Θεμιστοκλής προτάθηκε για την αρχηγία του συμμαχικού στόλου. Οι Σπαρτιάτες δυσφορούσαν με το ενδεχόμενο ανάθεσης της αρχηγίας σε Αθηναίο και αντιπρότειναν τον Ευρυβιάδη. Ο Θεμιστοκλής δέχθηκε την σπαρτιατική πρόταση προκειμένου να μην διαρραγεί η εύθραυστη ελληνική συμμαχία. Άλλωστε είχε τον τρόπο να επηρεάζει παρασκηνιακά τις εξελίξεις.

Ο Θεμιστοκλής ενσάρκωνε απόλυτα το ρητό «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» 

Ο Σπαρτιάτης ναύαρχος μόλις είδε τον τεράστιο στόλο των Περσών να πλησιάζει στην Εύβοια φοβήθηκε και προσπάθησε γρήγορα να προσεγγίσει τις ακτές της Πελοποννήσου. Οι Ευβοείς με τη σειρά τους πανικοβλήθηκαν μπροστά στο ενδεχόμενο να τους εγκαταλείψουν και έστειλαν 30 τάλαντα στον Θεμιστοκλή.

Ποσό εξαιρετικά σημαντικό το οποίο ο Θεμιστοκλής χρησιμοποίησε ως εξής:Έδωσε πέντε τάλαντα στον Ευρυβιάδη και 12 στον Κορίνθιο Αδείμαντο που απειλούσε με αποχώρηση. Όσο για τα υπόλοιπα χρήματα, πολύ απλά τα κράτησε ο ίδιος ;...(Σ.Σ. Αυτό είναι υπό συζήτηση...)

Άλλωστε δικαιούτο ένα δώρο για τον εαυτό του, καθώς με τις δωροδοκίες αυτές εξασφάλισε την ενότητα του ελληνικού στόλου και την αποφυγή υποχώρησης του στην Πελοπόννησο.

Όπου οι χρηματισμοί δεν ήταν αρκετοί, τον λόγο είχαν οι απειλές. Για παράδειγμα, όταν ο τριήραρχος Αρχιτέλης ζήτησε από τον Θεμιστοκλή χρήματα προκειμένου να καταβάλει τις αμοιβές των ναυτών του, ο Αθηναίος πολιτικός τον απείλησε ότι θα τον κατηγορούσε για προδοσία. Η καταστροφή του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες ωστόσο, ανάγκασε τον ελληνικό στόλο να συμπτυχθεί προς τα νότια.

Οι νεότερες εξελίξεις προκάλεσαν αναταραχή και διχασμό στο ελληνικό στρατόπεδο και οδήγησαν τον ελληνικό στόλο, που αριθμούσε περίπου 350 τριήρεις (200 εκ των οποίων αθηναϊκές), στη Σαλαμίνα, την ίδια στιγμή που ο περσικός αγκυροβόλησε στο Φάληρο τον Σεπτέμβριο του 480 π.Χ. Προηγουμένως οι Αθηναίοι αντιδρούσαν στην εγκατάλειψη της πόλης τους. Ο Θεμιστοκλής τότε, με τη σύμπραξη πιθανώς των ιερέων της Αθηνάς, τους «έπεισε».

Το ιερό φίδι του Ερεχθέα, που καθημερινά έβγαινε από την κρύπτη του προκειμένου να γευθεί τις προσφορές, δεν βγήκε κάποιες ημέρες. Ο Θεμιστοκλής έσπευσε να ερμηνεύσει το γεγονός ως σημάδι από τη θεά Αθηνά να εγκαταλείψουν την Ακρόπολη.

Τις κρίσιμες εκείνες ώρες, ο Αθηναίος πολιτικός επέδειξε για ακόμα μια φορά την οξύνοιά του (σύμφωνα με μαρτυρία που κατέγραψε ο Πλούταρχος). Επειδή η πολιτεία είχε μεγάλη ανάγκη χρημάτων για την εκκένωση και μεταφορά του άμαχου πληθυσμού και την πολεμική προετοιμασία, υποχρέωσε τους πιο εύπορους πολίτες να συνεισφέρουν.

(Σ.Σ - Εφόσον αναφέρει ο συγγραφέας εδώ ότι ο Θεμιστοκλής κράτησε το ποσόν των ταλάντων για των εαυτό του θα πρέπει να συνείσφερε και ο ίδιος εν προκειμένω ως πλούσιος εκτός εάν κράτησε τα χρήματα κρυφά...Και μάλιστα δημόσιο χρήμα...!!!. Δηλαδή υπεξαίρεση άρα η ποινή του θανάτου ήταν κάτι σίγουρο..........ο άνθρωπος που κόπιασε και έδωσε τα πάντα για την Αθήνα να λειτουργήσει ωσαύτως ; ... το ερώτημα ενισχύει το συμπέρασμα ΟΤΙ ΤΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΟΤΙ ΚΡΑΤΗΣΕ ΧΡΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΥΒΟΕΩΝ ΕΙΝΑΙ ΑΠΛΑ ΕΝΑΣ ΜΥΘΟΣ...!....ΔΗΛΑΔΗ ...ΚΑΤΈΣΧΕΣΕ ΤΑ ΧΡΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΣΥΜΠΟΛΙΤΏΝ ΤΟΥ;...ΚΑΙ ΑΥΤΟΣ ΚΡΑΤΗΣΕ ΤΑ ΤΑΛΑΝΤΑ ΤΩΝ ΕΥΒΟΈΩΝ ; ΠΟΥ ΤΟ ΓΝΩΡΙΖΕ Ο ΔΗΜΟΣ ΟΤΙ ΥΠΗΡΧΑΝ;.....ΤΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΓΑΛΕΙ Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΛΑ ΑΥΤΑ; ...)

Την ώρα που οι πολίτες έφευγαν, διαδόθηκε ότι εξαφανίσθηκε το Γοργόνειο (το κεφάλι της Μέδουσας) από το άγαλμα της Αθηνάς. Ο Θεμιστοκλής διέταξε τότε, με πρόσχημα την έρευνα για την ανακάλυψη του κλέφτη, να εξετασθούν όλες οι αποσκευές που είχαν μαζί τους οι Αθηναίοι. Με αυτό τον τρόπο ανακάλυψε πολλά χρήματα, τα οποία κατάσχεσε για τις ανάγκες της πολιτείας.

Στο πολεμικό συμβούλιο των Ελλήνων αρχηγών ο Θεμιστοκλής, υποστήριξε ότι έπρεπε να παρασύρουν τον περσικό στόλο στο στενό της Σαλαμίνας προκειμένου να εκμεταλλευθούν την ευελιξία των πλοίων τους έναντι των δυσκίνητων περσικών.

Με την πρότασή του διαφώνησαν οι περισσότεροι από τους αρχηγούς και αντιπρότειναν να διεξαχθεί η σύγκρουση στον Ισθμό, ώστε αφενός να υπερασπιστούν την Πελοπόννησο και αφετέρου να υπάρχει διαθέσιμη μια οδός διαφυγής σε περίπτωση ήττας.

Η διχογνωμία των Ελλήνων διοικητών πριν από τη ναυμαχία προκάλεσε πολλά λεκτικά επεισόδια.

Στο πιο χαρακτηριστικό από αυτά, ο Ευρυβιάδης, που είχε εκνευριστεί ιδιαίτερα από την επιμονή του Θεμιστοκλή, ίσως και από κάποια περιφρονητικά λόγια του τελευταίου, σήκωσε τη ράβδο για να τον κτυπήσει. Τότε ο Θεμιστοκλής με ψυχραιμία τού απάντησε, «πάταξον μεν άκουσον δε».

Σε κάποια άλλη στιγμή, ο Θεμιστοκλής έλαβε αμέσως τον λόγο. Ο Κορίνθιος Αδείμαντος του επισήμανε πως στους αγώνες, τους αθλητές που ξεκινούν πριν να δοθεί το σύνθημα τους χαστουκίζουν, για να πάρει πληρωμένη απάντηση «ναι, αλλά όσοι καθυστερούν δεν κερδίζουν τη νίκη».

Όταν ο Θεμιστοκλής είδε ότι δεν κέρδιζε τίποτα με την ευγλωττία του, απείλησε με απόσυρση των αθηναϊκών πλοίων, αν δεν αποδέχονταν την πρότασή του για σύγκρουση στη Σαλαμίνα.

Χάρτης της ναυμαχίας της Σαλαμίνας. Ο πολυάριθμος και δυσκίνητος περσικός στόλος εγκλωβίστηκε στο στενό σημείο μεταξύ Σαλαμίνας και Αττικής και συνετρίβη 

Ο Ευρυβιάδης υποχώρησε, όχι όμως και οι υπόλοιποι αρχηγοί. Κι ενώ οι προετοιμασίες για τη σύγκρουση είχαν αρχίσει σε έντονο ρυθμό, πυκνοί καπνοί φάνηκαν στον ορίζοντα, σημάδι ότι η Αθήνα πυρπολείτο από τους Πέρσες.

Επικράτησε πανδαιμόνιο και το στρατόπεδο των Ελλήνων βρισκόταν για άλλη μια φορά ενώπιον της διάσπασης. Από τη μια, οι Αθηναίοι, οι Μεγαρείς και οι Αιγινίτες υποστήριζαν την άποψη του Θεμιστοκλή να διεξαχθεί η ναυμαχία στη Σαλαμίνα και από την άλλη, οι Πελοποννήσιοι επέμεναν να γίνει στον Ισθμό.

Ο Θεμιστοκλής τότε ανέθεσε στον πιστό του δούλο και παιδαγωγό των παιδιών του Σίκκινο, που ήταν περσικής καταγωγής, να μεταδώσει στον Ξέρξη την πληροφορία ότι τάχα οι Έλληνες σκόπευαν να επιχειρήσουν έξοδο και, αν ήθελε να τους εξουδετερώσει, θα έπρεπε να σπεύσει στη Σαλαμίνα.

Ο Ξέρξης έπεσε στην παγίδα και έσπευσε αμέσως να συγκαλέσει πολεμικό συμβούλιο. Σ’ αυτό αποφασίσθηκε η άμεση επίθεση εναντίον του ελληνικού στόλου που ναυλοχούσε στη Σαλαμίνα.

Πριν καν φανεί το πρώτο φως της ημέρας, οι Πέρσες είχαν αποκλείσει με 200 πλοία τις διόδους διαφυγής, ενώ πολλά περισσότερα περίμεναν την υποτιθέμενη έξοδο του ελληνικού στόλου ανάμεσα στη Σαλαμίνα και στην Ψυττάλεια.

Τα νέα των κυκλωτικών κινήσεων του περσικού στόλου μετέφερε στο ελληνικό στρατόπεδο ο Αριστείδης. Παρά το γεγονός ότι στον εξοστρακισμό του είχε συντελέσει ο Θεμιστοκλής, ξέχασε το παρελθόν και τάχθηκε με το μέρος του εκείνες τις κρίσιμες στιγμές.

Ο Θεμιστοκλής είχε παρασύρει τον αντίπαλό του στο πεδίο που επιθυμούσε. Το «τρόπαιο του Μιλτιάδη το οποίο δεν τον άφηνε να κοιμηθεί» ήταν πλέον μπροστά του και δεν θα άφηνε να του ξεφύγει. Είχε προβλέψει σωστά ότι ο Περσικός στόλος δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει τον ελληνικό στα νερά της Σαλαμίνας. 

Νίκος Γιαννόπουλος ιστορικός

ΠΗΓΗ: http://ellinondiktyo.blogspot.gr

ΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΣΤΗΝ ΣΑΛΑΜΙΝΑ

Το σπήλαιο του Ευριπίδη στην Σαλαμίνα...

Ετικέτες ΝΗΣΙΑ, ΝΟΜΟΣ ΑΤΤΙΚΗΣ, ΣΑΛΑΜΙΝΑ, ΣΠΗΛΑΙΑ ΑΤΤΙΚΗΣ, ΣΠΗΛΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑΣ

Το ιστορικό αυτό σπήλαιο βρίσκεται κοντά στον όρμο των Περιστεριών (νότια του νησιού απέναντι από την Αίγινα και την αρχαία Τροιζήνα). Η είσοδός του είναι πολύ στενή, αθέατη από την ακτή και βρίσκεται σε υψόμετρο 120 περίπου μέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας. Από το φυσικό άνδηρο της εισόδου υπάρχει καταπληκτική θέα προς το Σαρωνικό.

Μέσω μικρής και στενής εισόδου εισέρχεται κανείς στο εσωτερικό του, όπου διανοίγονται θάλαμοι με χαμηλή οροφή, στενοί διάδρομοι, κόγχες και εσοχές. Οι πρώτες πληροφορίες για το σπήλαιο δίνονται από αρχαίους συγγραφείς (Φιλόχορο, Σάτυρο, Ανώνυμο Συντάκτη Βίου Ευριπίδη, Aulus Gellius) που έζησαν κατά την Ελληνιστική (3ο και 2ο αι. π.Χ.) και την Ρωμαϊκή εποχή (2ο αι. μ.Χ.). Από τα ευρήματα αποδεικνύεται η χρήση του σπηλαίου κατά τη διάρκεια των εξής 5 περιόδων: Νεώτερη Νεολιθική, Ύστερη Μυκηναϊκή, Κλασική και Ρωμαϊκή εποχή και Φραγκοκρατία. Μεταξύ των ευρημάτων αναφέρονται κοσμήματα, νομίσματα, αντικείμενα θρησκευτικής λατρείας, μια σιδερένια αιχμή και ένα τμήμα σκάφους με το όνομα του Ευριπίδη στην εξωτερική του πλευρά.

ΓΙΑ ΝΑ ΕΜΦΑΝΙΣΤΕΙ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΘΕΜΑ: "διαβάστε περισσότερα"

Χάρτης της Σαλαμίνος στο Σαρωνικό κόλπο

Στα νεώτερα χρόνια ο αρχαιολόγος Α. Αρβανιτόπουλος το περιέγραψε ως «στενόν βαθύτατον σπήλαιον», ενώ ο βυζαντινολόγος Δ. Πάλλας το ταύτισε με τα «Κυχρήνος Άντρο» (το άντρο, δηλαδή, του Κυχρέα, του πρώτου μυθικού βασιλιά του νησιού).

Το σπήλαιο ανασκάφτηκε κατά τη διάρκεια των ετών 1994-1997, από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, υπό την διεύθυνση του Καθηγητή Γ. Λώλου. Τα πολυάριθμα ευρήματα που αποκαλύφθηκαν αποδεικνύουν την εντατική στο πέρασμα των αιώνων χρήση του, από το γ΄ τέταρτο της 6ης χιλιετίας π.Χ. περίπου (οπότε αποτέλεσε χώρο περιστασιακής διαμονής για μικρά χρονικά διαστήματα), έως την Εποχή της Φραγκοκρατίας (τον πρώιμο 14o αι. μ.Χ.), οπότε χρησίμευσε ως χώρος απόκρυψης νομισματικών θησαυρών.

Αποκαλύφθηκε ιερό του Διονύσου (με ορθογώνιο ναϊσκο, λατρευτικό χώρο με κτιστό θρανίο, και υδατοδεξαμενή), ιδρυμένο κοντά σε πηγή νερού, σε απόσταση 10μ. χαμηλότερα από την είσοδο του σπηλαίου, το οποίο ήκμασε στο χώρο κατά τον 3ο και τον 2ο αι. π.Χ. Μετά την καταστροφή του ιερού (από σεισμό), η συλλατρεία Διονύσου και Ευριπίδη μεταφέρεται και ασκείται στο σπήλαιο. Απόδειξη αυτού συνιστά η ανεύρεση επιγραφικής μαρτυρίας σε τμήμα μελαμβαφούς σκύφου του 5ου αι. π.Χ. με ανάστροφα χαραγμένο, στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική εποχή, το όνομα του Ευριπίδη στην εξωτερική επιφάνειά του. Διαρκούσης της Ρωμαϊκής περιόδου, το σπήλαιο αναδεικνύεται, όπως μαρτυρούν τα ευρήματα, σε αξιοθέατο και χώρο προσκυνήματος μέχρι την καταστροφή του από τους Ερούλους και τους Γότθους το 267 μ.Χ.

Βάσει του επιγραφικού ευρήματος του μελαμβαφούς σκύφου και των αρχαίων φιλολογικών μαρτυριών, ο ανασκαφέας ταύτισε το εν λόγω σπήλαιο με το ησυχαστήριο του Ευριπίδη στη Σαλαμίνα, όπου ο ποιητής αποσυρόταν και έγραφε τα δράματά του.

Αιχμές βελών από οψιανό και πυριτόλιθο, από το Νεολιθικό "οπλοστάσιο" του σπηλαίου

(5.300 - 4.300 π.Χ.).

Ανώτερο τμήμα μαρμάρινου ειδωλίου γυναικείας μορφής (σωζ. ύψους 5,5 εκ.) της Νεώτερης Νεολιθικής περιόδου ("Νύμφη Σαλαμίς"). Είναι κατασκευασμένο από λευκό μάρμαρο και διατηρεί ίχνη ερυθρού χρώματος.Μπορεί να θεωρηθεί προδρομική μορφή των μαρμάρινων Κυκλαδικών ειδωλίων της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (3000-2000 περίπου π.Χ.).

Κατά την Ύστερη Μυκηναϊκή εποχή, συγκεκριμένα κατά το διάστημα από τον 14ο έως τον πρώιμο 12ο αιώνα π.Χ., το σπήλαιο, ειδικότερα ο μεγάλος Θάλαμος 8, χρησιμοποιήθηκε ως χώρος ενταφιασμών ατόμων από την ανώτερη, ίσως, κοινωνική ιεραρχία της περιοχής (Εικ. 6, 7). Το σπήλαιο στα Περιστέρια είναι το πρώτο, ουσιαστικά, απόλυτα βεβαιωμένο ταφικό σπήλαιο στην Ελλάδα (εξαιρουμένης της Κρήτης), σε συστηματική χρήση κατά την Ύστερη Μυκηναϊκή εποχή.

Ακέραιη χάλκινη παραξιφίδα (27,2 εκ.). Υστεροελλαδική ΙΙΙ Α1 περίοδος (πρώιμος 14ος αι. π.Χ.).

Θα πρέπει να συνόδευε αρχικά Μυκηναϊκή ταφή στον Θάλαμο VIII. Ανήκει σε διαδεδομένο τύπο κοντού ξίφους, με παράλληλα στη Θεσσαλία, τη Βοιωτία, την Αργολίδα και την Κρήτη.

Ερυθρόμορφη λήκυθος του προχωρημένου 5ου αι. π.Χ., με ιπτάμενη Νίκη.

Το όνομα του τραγικού ποιητή, από το οποίο σώζονται τα έξι (6) πρώτα γράμματα, είναι χαραγμένο ανάστροφα στην εξωτερική πλευρά του λεπτού τοιχώματος του σκύφου, με εξαιρετική επιμέλεια. Με βάση τους εμφανώς εξελιγμένους τύπους των γραμμάτων της επιγραφής και, με δεδομένη, τώρα, την αραιή ή περιστασιακή Ελληνιστική χρήση του σπηλαίου, θεωρώ ότι η χάραξη του ονόματος θα πρέπει να τοποθετηθεί στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική εποχή (στο διάστημα από τον ύστερο 1ο έως τον 3ο αιώνα μ.Χ.).

Τμήμα Αττικού μελαμβαφούς σκύφου του 430-420 π.Χ., με το όνομα του Ευριπίδη χαραγμένο (στο ανεστραμμένο αγγείο), ως αφιέρωση.Η τιμητική χάραξη του ονόματος θα πρέπει να αναχθεί στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική εποχή,κατά την οποία το σπήλαιο αναδείχθηκε σε αξιοθέατο και προσκύνημα, είδος "ηρώου" του ποιητή, γνωστό και έξω από τα όρια της νήσου. ατος θα πρέπει να τοποθετηθεί στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική εποχή (στο διάστημα από τον ύστερο 1ο έως τον 3ο αιώνα μ.Χ.).

Το όνομα απαντά, εδώ, στην εκδοχή του με δύο Π. Η γραφή του (κυρίου) ονόματος, με δύο Π, τεκμηριώνεται από έξι (6), τουλάχιστον, Αττικές επιγραφές, ήδη από τα τέλη του 5ου αι. π.Χ. Εναλλακτικώς, θα μπορούσε να θεωρηθεί ανορθόδοξη γραφή ("ανορθόγραφη" εκδοχή) του Κλασικού ονόματος, από αυτές που απαντούν συχνότατα κατά την Ρωμαϊκή εποχή. Επισημαίνω, ότι το όνομα του τραγικού ποιητή Ευριπίδη έχει και την Ρωμαϊκή γραφή του, με ΕΙ στην δεύτερη συλλαβή: Η εκδοχή αυτή απαντά στο πασίγνωστο αναθηματικό ανάγλυφο του Αρχαιολογικού Μουσείου της Κωνσταντινουπόλεως και στη βάση αγαλματιδίου του ποιητή, χαμένου σήμερα, της Συλλογής F. Ursinus, σε επιγραφή ερμαϊκής στήλης από την τοποθεσία Velitrae της Ιταλίας και σε άλλη από την γειτονική προς την Σαλαμίνα Ισθμία, του 2ου αι. μ.Χ.

Το στοιχείο της μεγάλης χρονικής απόστασης, ανάμεσα στον μελαμβαφή  σκύφο και στην επιγραφή, δεν στερείται παραλλήλων, θέλω να τονίσω, εφ' όσον εντοπίζονται πολλές περιπτώσεις χάραξης, σε Ρωμαϊκούς χρόνους, επιγραφών επάνω σε παλαιότερα αντικείμενα.

Η λατρευτική χρήση τμημάτων του χώρου κατά την επόμενη, Ελληνιστική εποχή τεκμηριώνεται από θραύσματα πήλινων ειδωλίων, αναγλύφων και αναθηματικών πλακιδίων.

Πλουσιώτατο είναι, στην συνέχεια, από όλους τους χώρους του σπηλαίου, το υλικό των Ρωμαϊκών χρόνων. Ο κύριος όγκος του ανάγεται στον ορίζοντα του 2ου και 3ου αιώνος μ.Χ., εποχή κατά την οποίαν το σπήλαιο στα Περιστέρια εδραιώθηκε ως αξιοθέατο, και έγινε τόπος απόδοσης τιμών στον Ευριπίδη και στον προστάτη του, τον Διόνυσο. Τα ευρήματα, σε σημαντικό ποσοστό αναθηματικού χαρακτήρα, υποδηλώνουν σταθερή κυκλοφορία προσκυνητών στο άνδηρο και στους θαλάμους του σπηλαίου. Η αρχαιολογική εικόνα που προβάλλει εναρμονίζεται απόλυτα με την είδηση για την επίσκεψη, κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ., στο Σπήλαιο του Ευριπίδη στη Σαλαμίνα, του Ρωμαίου συγγραφέα Aulus Gellius, όπως την μεταφέρει ο ίδιος.

Στα άφθονα κεραμεικά ευρήματα των Ρωμαϊκών χρόνων από το σπήλαιο, περιλαμβάνονται αρκετά τμήματα λύχνων, απαραίτητων για τις λατρευτικές πράξεις στους κατασκότεινους θαλάμους του, και ένας ανάγλυφος ερυθρωπός σκύφος με Διονυσιακές σκηνές. Στα αφιερώματα της Ρωμαϊκής εποχής συγκαταλέγονται και πολλά κοσμήματα: ασημένια ενώτια, δακτυλίδια και γυάλινες χάνδρες.

Θησαυρός επάργυρων νομισμάτων (αντωνιανών) του Ρωμαίου Αυτοκράτορος Γαλλιηνού (253-268 μ.Χ.) και της συζύγου του Σαλωνίνας. Απόκρυψη μέσα σε πάνινο πουγγί, στον Θάλαμο IV Γ, του 267/268 μ.Χ.

Ιδιαίτερης σημασίας είναι το πλούσιο νομισματικό σύνολο από την Ρωμαϊκή χρήση του χώρου: Εντυπωσιάζει ένας άθικτος θησαυρός από 39 επάργυρα νομίσματα του Γαλλιηνού (260-268 μ.Χ.) και της συζύγου του Σαλωνίνας, από σημείο στο στενότατο τυφλό Διάδρομο IV Δ (Εικ. 10)

Το εξαιρετικά ενδιαφέρον αυτό νομισματικό σύνολο δεν αποκλείεται να ήταν το "ταμείο" του ιερού σπηλαίου των χρόνων του αυτοκράτορος Γαλλιηνού και φαίνεται πιθανόν να είχε αποκρυβεί στο συγκεκριμένο σημείο στις παραμονές ή κατά την διάρκεια της μεγάλης επιδρομής των Σκανδιναβών Ερούλων και Γότθων κατά των Αθηνών και των νότιων Ελληνικών παραλίων, του 267 μ.Χ. Η απόκρυψη των νομισμάτων του Γαλλιηνού μας δίνει μία αίσθηση από τις τελευταίες ώρες του λατρευτικού άντρου της Σαλαμίνος, του οποίου η παρακμή ή καταστροφή μπορεί να αποδοθεί στη φοβερή αυτή αιτία.

Μετά την πάροδο χιλίων περίπου ετών πλήρους εγκατάλειψης του χώρου, το τελευταίο δραματικό κεφάλαιο στην ιστορία του σπηλαίου αποκαλύπτεται από την εύρεση, στους Θαλάμους 6 και 8, δύο διασκορπισμένων νομισματικών θησαυρών, κοσμημάτων και άλλων μικροαντικειμένων, που χρονολογούνται από την εποχή χρησιμοποίησης του χώρου ως κρησφυγέτου ευγενών και φυσικού "θησαυροφυλακίου", κατά την Φραγκοκρατία, συγκεκριμένα κατά τον 14ο αι. μ.Χ.

Πέραν της σημασίας που ενέχει η διακρίβωση των ποικίλων χρήσεων του σπηλαίου κατά τους προϊστορικούς και ιστορικούς χρόνους, η αναγνώριση, ειδικότερα, της λειτουργίας του χώρου ως ησυχαστηρίου- "καταφυγίου" ενός μεγάλου "επωνύμου" του 5ου αιώνος π.Χ., εξελιγμένου, μάλιστα, αργότερα σε αξιοθέατο και τόπο προσκυνήματος, είναι αναμφίβολα, το στοιχείο εκείνο που ανυψώνει το "άσημο" φυσικό μνημείο της Σαλαμίνος σε περίοπτο μνημείο της Αθηναϊκής πνευματικής ζωής των χρόνων της μεγάλης ακμής της.

Ο Ευριπίδης γεννήθηκε στην Σαλαμίνα το 485 ή το 480 π.Χ. και πέθανε στην Μακεδονία το 406 π.Χ. Ο πατέρας του, ο κτηματίας Μνήσαρχος καταγόταν από τον Αττικό δήμο της Φλύας, και από συνδυασμό πληροφοριών στις αρχαίες πηγές, συνάγεται ότι κατείχε μια έκταση στην Σαλαμίνα. Είναι χαρακτηριστικές, με τις κάποιες, ίσως, υπερβολές τους, οι περιγραφές της φυσιογνωμίας και του χαρακτήρα του τραγικού ποιητή, από τους αρχαίους βιογράφους του: "σκυθρωπός, σύννους, αυστηρός, μισογέλως και μισογύνης", κι ακόμη "σκυθρωπός, αμειδής και φεύγων τας συνουσίας".

Η προτίμηση του Ευριπίδη να αποσύρεται, "φεύγων τον όχλον", και να γράφει τα έργα του σε ένα σπήλαιο στην Σαλαμίνα, στοχαζόμενος τα "μεγάλα και τα υψηλά", αναφέρεται σε κείμενα τεσσάρων (4) αρχαίων συγγραφέων:

  • Σε έργο του Φιλοχόρου, συστηματικού και αξιόπιστου ιστορικού του πρώιμου 3ου αι. π.Χ.

  • Σε έργο του Σατύρου, Έλληνα συγγραφέα που έζησε στην Οξύρυγχο της Άνω Αιγύπτου κατά τον 3ο ή 2ο αι. π.Χ.

  • Σε βιογραφικό κείμενο της ύστερης Ελληνικής Αρχαιότητας, με τον τίτλο Γένος Ευριπίδου και Βίος, ανωνύμου συντάκτη.

  • Τέλος, σε κεφάλαιο του βιβλίου Noctes Atticae (Αττικές Νύκτες) του Aulus Gellius, Ρωμαίου συγγραφέα των μέσων του 2ου αι. μ.Χ., ο οποίος μάλιστα περιγράφει το σπήλαιο και δηλώνει ότι το επισκέφθηκε, κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Αθήνα.

Η μαρτυρία του Gellius, η τελευταία, χρονολογικά, στην σειρά των σχετικών πληροφοριών, είναι εξαιρετικά σημαντική: Δείχνει ότι η ανάμνηση του σπηλαίου του τραγικού ποιητή παρέμενε ζωντανή, πεντέμισυ περίπου αιώνες μετά τον θάνατό του και ότι η τοποθεσία του στην νότια ακτή του νησιού γινόταν σημείο προσέλευσης ξένων και Ελλήνων επισκεπτών.

Από τον Σάτυρο και τον ανώνυμο συντάκτη του Βίου περιγράφεται ως "σπήλαιον αναπνοήν έχον ες την θάλασσαν", ενώ για τον Gellius, το ιδιάζον εσωτερικό του προφανώς, είναι "δυσάρεστο/ απωθητικό και τρομακτικό" ("spelunca taetra et horrida"), μια φράση που είχε, μέχρι το 1994, μείνει εντελώς ασχολίαστη και βέβαια δυσεξήγητη.

Μπορεί κάποιος να φτάσει στο πλάτωμα της εισόδου του σπηλαίου ξεκινώντας απ' τον όρμο των Περιστερίων και περπατώντας περίπου 20 λεπτά. Στο δρόμο προς το σπήλαιο υπάρχει μια αρχαία πηγή νερού και το Ιερό του Διονύσου.

Επιλογή των ευρημάτων του σπηλαίου πρόκειται να εκτεθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Σαλαμίνας.

Κείμενο, φωτογραφίες: Αλέξανδρος Γλαράκης, Γιάννος Γ. Λώλος

Δραστηριότητα: αστική σπηλαιολογία (urban speleology) 

Συμμετείχαν: ΟΜΑΔΑ ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ

Πληροφορίες κειμένου: 

1. Υπουργείο πολιτισμού
2. Δήμος Σαλαμίνας
3. Γιάννος Γ. Λώλος, Καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

4. Αρχείο Πανεπιστημιακής Ανασκαφής Σαλαμίνας.

5. Ελλήνων Δίκτυο

6. ΑΚΑΜΑΣ

Πηγή: ΑΣΤΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑ

ΠΗΓΗ: http://urbanspeleology.blogspot.gr/2014/06/blog-post.html